Hoe is het gesteld met de gelijkheid tussen mannen en vrouwen? Dat is de vraag die de Nederlandse Carlien Scheele persoonlijk al decennialang bezighoudt. Sinds februari 2020 staat zij aan het hoofd van het Europees Instituut voor Gendergelijkheid (EIGE). Het instituut is in Litouwen gehuisvest en doet sinds 2010 onderzoek naar gendergelijkheid. “We bestaan uit ongeveer 60 medewerkers, met inbegrip van trainees en gedetacheerde experts uit de lidstaten”, vertelt Scheele. “Daarmee zijn we wel het kleinste agentschap, helaas.”

Eerder was Scheele adviseur en directeur op het gebied van gendergelijkheid bij onder meer de Raad van Europa en het Nederlandse ministerie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Hoe heeft zij de discussie over gendergelijkheid in de loop der jaren zien veranderen? En hoe vooruitstrevend zijn Nederlanders als het om gelijke kansen gaat? 

Vijfde plaats

“In 2025 stond Nederland op de vijfde plaats in onze Gender Equality Index met 69,5 punten”, vertelt Scheele. “Dat is een relatief goede score.” Op een schaal van een tot honderd, was dat 9,2 punten beter dan tien jaar eerder. Die vooruitgang is volgens de oud-directeur emancipatie bij het rijk vooral te danken aan de eerlijker machtsverhoudingen  in de bedrijfstop. “Daar is de afgelopen jaren heel erg op ingezet”, ziet ze. Talentenprogramma’s en quota betalen zich nu uit. 

Maar die relatief goede score betekent volgens Scheele niet dat Nederland achterover kan leunen. Vooral op financieel gebied en wat betreft gendergerelateerd geweld valt er volgens haar nog een wereld te winnen. Zo geeft 41 procent van de Nederlandse vrouwen aan na hun vijftiende levensjaar seksueel of ander fysiek geweld te hebben ervaren. Dat is tien procentpunten meer dan het Europees gemiddelde. Dat cijfer komt niet terug in de index. “Het domein veiligheid telt niet mee voor het puntenaantal van de Gender Equality Index”, licht Scheele toe. 

Daarnaast zijn in ons land nog steeds te weinig vrouwen financieel onafhankelijk. De loonkloof is in Nederland met 36 procent groter dan het Europees gemiddelde van 24 procent. “We komen van ver”, verklaart ze. Toen Scheele haar carrière op het gebied van gendergelijkheid rond de eeuwwisseling begon, waren de percentages nog groter. “Er zit schot in de zaak, maar vergeleken met andere landen werken bijzonder veel Nederlandse vrouwen parttime”, licht Scheele toe. “Zeker als er een tweede kind wordt geboren.”

Economisch geweld

“Keuzevrijheid is een groot goed. Je kunt niemand dwingen meer te gaan werken”, vervolgt ze. “Maar het is belangrijk dat mensen zich bewust zijn van de keuzes die zij maken en de consequenties daarvan.” Die afwegingen zijn misschien niet leuk, maar wel heel relevant als je bedenkt hoeveel huwelijken stranden en hoe groot het pensioengat tussen mannen en vrouwen is. Bewustmaking van deze ongelijkheid, ziet de directeur als een van de belangrijkste taken van EIGE. 

Zo lijken Nederlanders volgens de cijfers van EIGE een blinde vlek te hebben voor zogeheten economisch geweld. Maar liefst 66 procent van de mannen en 51 procent van de vrouwen vindt het acceptabel dat een man financiële controle heeft over de geldzaken van zijn partner. “Dat is in Nederland veel hoger dan in andere landen”, verzucht Scheele. “Het is zorgwekkend, want het betekent dat je volledig afhankelijk van iemand bent: controle geeft macht.”

Gevaar voor de samenleving

Die voorlichting moet nu tegen de stroom in roeien. Zowel wereldwijd als binnen de Europese Unie klinken geluiden tegen gendergelijkheid steeds harder.  “Ons mandaat blijft hetzelfde, maar de wereld om ons heen is veranderd”, zegt Scheele. “We moeten gefocust communiceren: je wilt een goed onderbouwd tegengeluid laten horen tegenover mensen die op basis van desinformatie ondermijnen wat wij doen.” 

En er gaan heel wat spookverhalen rond over gendergelijkheid. “Die wordt dan gepresenteerd als gevaar voor de samenleving”, verzucht de directeur. “Ik begrijp niet waarom er zo’n emotionele mening over genderonderwerpen heerst. Het gaat om jou, om je kinderen en om de mensen waar je om geeft.”

Die desinformatie probeert Scheele te ontkrachten: “Wij willen laten zien dat gelijkheid enorm veel toegevoegde waarde heeft voor zowel mannen als vrouwen, jongens en meisjes.” Daarbij richt EIGE zich vooral op de groep mensen die nog geen mening klaar heeft, de zogenoemde zwijgende meerderheid. “De aanstichters van de tegenbeweging zullen we toch niet kunnen overtuigen”, verklaart ze. 

Conservatisme

Niet alleen stuit het onderzoeksinstituut zelf op weerstand, het ziet de conservatieve trend ook terug in de onderzoeksresultaten. “In de hele EU zie je dat vooral jonge mannen tussen de 18 en 25 jaar vrij conservatief en stereotiep denken”, stelt Scheele. “Zij willen terug naar de jaren 1950, waarbij mannen geld verdienen en vrouwen thuis het potje moeten koken.”

Ook lidstaten schrikken volgens Scheele van dit gedateerde gedachtegoed, dat door influencers en sommige politieke partijen extra wordt aangewakkerd: “Je hebt toch het gevoel: potverdorie, emancipatie is met zoveel moeite bevochten. We zagen eindelijk vooruitgang, en nu dreigen we opnieuw achteruit te gaan.”

Die achteruitgang is volgens Scheele al merkbaar, bijvoorbeeld aan hoe tegenwoordig over abortus wordt gedacht. Het burgerinitiatief My Voice, My Choice ging daartegen in en de Europese Commissie  besloot daarop meer  informatie te verstrekken over beschikbare fondsen voor het toegankelijk maken van veilige abortussen. 

Nieuwe strategie 

Maar volgens Scheele gaat het niet in de eerste plaats om achteruitgang: “Je ziet niet per se dat het slechter wordt, maar vooral dat er geen verbetering optreedt”, zegt ze. “Ondanks al het nationale en Europese beleid, zie je op sommige terreinen gewoon geen verbetering. Niet op het gebied van veiligheid, niet in de verdeling van zorgtaken, niet bij arbeidssegregatie, niet bij de loonkloof – nul komma nul.”

Scheele verwelkomt daarom de nieuwe strategie voor gendergelijkheid die de Commissie in maart presenteerde en is trots dat deze voortborduurt op kwesties waar EIGE zich op richt. Maar het succes van dit beleid komt volgens de directeur nu aan op de uitvoering. “Het beleid was niet genoeg ontwikkeld of het is gewoon niet aangeslagen”, aldus Scheele. “De Commissie moet lidstaten nu aansprakelijk houden voor de implementatie van wetgeving en de nieuwe strategie.”

Dit artikel verscheen eerder in de Nieuwsbrief Democratie en Rechtsorde. Daarin praat Alistair Keepe je elke twee weken bij met de laatste ontwikkelingen op gebied van democratie, rechtsstaat en rechtspraak. Abonneer je nu en ontvang verdiepende verhalen, achtergronden en nieuws rechtstreeks in jouw mailbox.