Dankzij het Verdrag betreffende de Europese Unie staan fundamentele rechten verankerd. Alle landen moeten volgens artikel 2 van het Verdrag respect hebben voor mensenrechten, de rechtsstaat, waardigheid, vrijheid, democratie en gelijkheid en mogen daarbij niet discrimineren: de rechten gelden voor alle mensen. Deze rechten lijken een zekerheid, toch staan ze ter discussie.

Niet alleen werd Hongarije vorige week op de vingers getikt door het Europees Hof van Justitie omdat zij met de wet tegen “promotie van homoseksualiteit” artikel 2 overtreedt. Ook in het Europees Parlement lagen ze onder vuur tijdens de behandeling van een rapport van Volt-Europarlementariër Anna Strolenberg. Moeten deze fundamentele rechten wel voor iedereen gelden?, klonk het in Straatsburg. 

Hoe gaat het met de Europese fundamentele rechten? 

Tja. Het kan beter. Het rapport van Strolenberg waarschuwt onder meer voor corruptie, geweld tegen journalisten en online inmenging bij verkiezingen. “Willen we de weg inslaan die ook Amerika onder Trump neemt, of willen we een Unie zijn?”, vroeg Strolenberg zich hardop af. “Fundamentele rechten gelden voor iedereen. Daar mag geen onderscheid in worden gemaakt.”

Strolenberg roept de Europese Commissie en de 27 EU-lidstaten op zich actief in te zetten voor die rechten. Zo vraagt het rapport om meer investeringen in digitale geletterdheid, het tegengaan van stromingen die mensenrechten willen inperken en betere wetten voor gelijkheid. De Commissie moet een strategie ontwikkelen om armoede te bestrijden. Europese subsidies mogen bovendien alleen worden uitgekeerd als landen de fundamentele rechten van hun inwoners beschermen.

Wat vinden Strolenbergs collega’s van het verslag? 

Hoewel het rapport zich beroept op bestaande Europese verdragen en afspraken, verliepen de gesprekken over de inhoud verhit. Dat komt mede doordat het rapport vraagt om een Europees verbod op conversietherapie – een omstreden praktijk waarbij mensen worden ‘behandeld’ om hun seksuele geaardheid of genderidentiteit te veranderen – en om erkenning van het homohuwelijk in alle EU-landen.

Daarnaast stelt het rapport dat mensenrechten moeten worden beschermd bij de uitvoering van het Europees migratiepact, de nieuwe Europese afspraken over de opvang en verdeling van asielzoekers.

Sommige collega’s in Straatsburg zien dat anders. Zij vinden dat migranten niet dezelfde rechten moeten krijgen en doen het rapport af als ‘linkse ideologie’. De nationale regeringen zouden de rechten van mensen moeten vaststellen, niet de Europese Commissie. Met wijzigingsvoorstellen probeerden Europarlementariërs uit het rechtse blok hun kritiek op migranten te laten doorgaan als ‘vrijheid van meningsuiting’ in plaats van als belastering of stigmatisering.

“Bent u bij het verkeerde debat?”, reageerde Strolenberg op het negatieve commentaar. “We hebben het vandaag niet over migratie, maar over fundamentele rechten. Die verdedig je voor iedereen.” 

Wel erkent Strolenberg dat het rapport onvoldoende aandacht besteedt aan het demonstratierecht en de vrijheid om Israël te bekritiseren voor het oorlogsgeweld in Gaza. “Ik had als Europarlementariër gewild dat het onderdeel van het rapport was”, geeft ze toe. “Maar we konden daar geen meerderheid voor vinden.”

Moeizame onderhandelingen

Lang was het onduidelijk of de christendemocratische fractie (EVP) zou instemmen. “De onderhandelingen waren moeilijk”, zei Europarlementariër Lukas Mandl (EVP). “Maar het is belangrijk dat fundamentele rechten geen abstract begrip blijven.” De compromissen bleken het waard. Een meerderheid stemde uiteindelijk in: 328 stemmen voor, 199 tegen en 98 onthoudingen. De wijzigingsvoorstellen van de tegenstanders haalden het veelal niet.

“Dit rapport maakt duidelijk wat er moet gebeuren om fundamentele rechten te beschermen”, zei Strolenberg na de stemming. “Het is nu de vraag of de Commissie en de lidstaten genoeg politieke wil hebben om dat te doen.”

Dit artikel verschijnt in de Nieuwsbrief Democratie en Rechtsorde. Daarin praat Alistair Keepe je elke twee weken bij over met achtergrondverhalen, interviews en nieuws rechtstreeks uit Brussel, Straatsburg en Den Haag. Abonneer je nu en ontvang een nieuwsbrief vol verhalen en verdieping.