Het zit overal. Evert-Jan Roelofsen, eigenaar van Hart van de Heuvelrug, loopt over een voormalige landingsbaan en wijst naar de bomen links. De zon komt van achter een donkere wolk vandaan. Op de grond liggen vers gevallen hagelstenen. Ook daar zit PFAS in. Net als in de bomen, de vogels en natuurlijk: de grond. Op de voormalige militaire vliegbasis Soesterberg zat het ministerie van Defensie. Door het gebruik van blusschuim lekte PFAS, ook wel ‘forever chemicals’ genoemd, de grond in. Die naam zegt het al een beetje. Het zijn chemicaliën die nauwelijks af te breken zijn en het milieu vervuilen. En zo het risico op ernstige ziektes, zoals kanker, vergroten. 

Verdwijnen

Op de vliegbasis Soesterberg, die nu vooral een natuurgebied is, zijn er twee grote PFAS-hotspots gevonden. En dat is een probleem. Niet alleen komt het terecht in de dieren en planten, ook dreigt het te lekken naar een waterreservoir in de buurt.

Toch loopt Roelofsen opgewekt over het terrein. Enthousiast vertelt hij aan het hoge bezoek uit Brussel en Den Haag hoe hij samen met de provincie Utrecht de strijd met PFAS aangaat. Eurocommissaris voor Milieu Jessika Roswall en staatssecretaris voor Infrastructuur en Waterstaat Annet Bertram luisteren aandachtig. “De bomen kunnen we verhitten met hele hoge temperaturen. PFAS verdwijnt dan”, zegt hij terwijl hij naar een paar naaldbomen wijst. “Maar daar ligt niet onze prioriteit. We focussen met name op de bodem.”

Drinkwater

Dat de ‘eeuwige chemicaliën’ toch kunnen verdwijnen, stemt Roswall positief. De bomen moeten wel verhit worden tot zo’n 1.400 graden Celsius. Het is een erg kostbaar proces. Het is duurder dan PFAS uit de grond halen, en dat kost tussen de 100 en 250 euro per kubieke meter. Voor een plek als Soesterberg loopt het bedrag op tot tientallen miljoenen euro’s.

Roelofsen vertelt dat de bovenste laag van de bodem wordt afgegraven. De PFAS die dieper zit wordt ingesloten door een betonnen bak. Die dient als fundering voor de 500 woningen, waarvan een deel sociale huur, die in dit gebied gebouwd gaan worden, maar zorgen er ook voor dat de PFAS wordt ingesloten en dus niet kan weglekken naar het drinkwaterpunt in de buurt. “We hebben geluk. Het duurt zo’n zestig tot zeventig jaar voordat het grondwater met PFAS daar terechtkomt. Dat geeft ons tijd om ons plan uit te werken. Het wordt helemaal veilig om hier te wonen.”

Roswall luistert, knikt en vraagt aan haar buurvrouw tijdens het lopen: “Wie betaalt dit allemaal?” Het antwoord laat meteen zien waarom het hier voortvarend gaat. Het ministerie van Defensie is namelijk verantwoordelijk voor de vervuiling, dus moet men meebetalen om de PFAS ook daadwerkelijk op te ruimen. Het is een één-tweetje tussen de verschillende ministeries.

PFAS-verbod

In Nederland zijn er duizenden met PFAS vervuilde locaties zoals in Soesterberg, vertelt een beleidsmedewerker van het ministerie. Een exact getal erop plakken lukt nog niet. Het ministerie weet het simpelweg nog niet. De kosten om dat allemaal op te ruimen zijn niet te overzien. Zeker ook omdat op die andere locaties niet de overheid verantwoordelijk is voor de uitstoot, maar bijvoorbeeld een voormalig bedrijf, dat zich niet meer verantwoordelijk voelt.

Het doel van het bezoek wordt al snel duidelijk als de gedeputeerde van de provincie Utrecht Has Bakker begint over een PFAS-verbod. “We laten zien wat de gevolgen zijn van PFAS-vervuiling en hoeveel het kost om op te ruimen. Daarom hopen we hiermee ook extra aandacht te vragen voor een Europees verbod op het gebruik van PFAS.”

“Het Europese verbod moet er zo snel mogelijk komen”, reageert Bertram. “Dat is ook de Nederlandse inzet in Europa.” Maar als het in Brussel te lang duurt, dan kijkt Nederland ook naar de samenwerking met de Benelux-landen om PFAS hier alvast te verbieden, vertelt ze. 

Ook Roswall onderstreept de urgentie: “Voor ons is het belangrijk om zo snel mogelijk verder te gaan. We moeten PFAS uiteraard aanpakken en proberen de hoeveelheid PFAS te verminderen. Dat gezegd hebbende: we proberen met een verbod te komen voor PFAS in consumentenproducten, maar voor sommige kritieke producten (zoals medicijnen of defensiematerialen, red.) is er geen alternatief. We moeten nog bespreken hoe we het in die producten gaan vervangen.”

Advies

Dat gesprek is al decennia gaande. Al sinds de jaren negentig is bij overheden bekend dat PFAS het milieu en de volksgezondheid schaadt, terwijl de industrie dit al ruim tien jaar eerder wist. Maar een verbod laat nog altijd op zich wachten. Is het dan nuttig als Nederland met een paar landen op eigen houtje aan een verbod werkt? “Vanuit het perspectief van de Commissie moeten we denk ik altijd proberen samen te werken. PFAS is iets waar heel Europa mee te maken heeft. We hebben het allemaal”, zegt Roswall.

Een meerderheid in de Tweede Kamer is al lang en breed voor een verbod en ook in het Europees Parlement groeit de druk. Het Europees Chemisch Agentschap trad onlangs naar buiten met een advies om PFAS zo snel mogelijk te verbieden. “Het wetenschappelijke bewijs is duidelijk: PFAS vormen risico’s voor mensen en het milieu als ze niet goed worden beheerst. Een EU-breed verbod is daarom de meest effectieve maatregel”, schrijft de organisatie. Volgens D66-Europarlementariër Gerben-Jan Gerbrandy is dit “geen verrassing”. “Enkel een wetenschappelijke bevestiging van een waarheid die veel mensen al inzagen.”

Dweilen met de kraan open

De urgentie is hoog. Roswall heeft ook haar eigen bloed getest. “Ik heb, net als waarschijnlijk iedereen, PFAS in mijn lichaam. Bij mij is het niet te veel, toch baart het me zorgen. Maar bij veel mensen die in probleemgebieden wonen is de concentratie nog veel hoger. Daarom moet het voor ons als beleidsmakers op Europees niveau een prioriteit zijn. Het is belangrijk dat we ons bewust worden van de ernst van de situatie.”

Voelt het niet een beetje als dweilen met de kraan open? “Nee, dat vind ik niet”, zegt Bertram. “De urgentie om het aan te pakken is groot. Dat merk ik bij mijn eerste gesprekken in Brussel. En je ziet dat we met verschillende methodes, zoals hier in Soesterberg, langzamerhand meer grip krijgen op het probleem. Ook zie je dat partijen, zoals het ministerie van Defensie, zich verantwoordelijk voelen. Dus nee, dat is niet dweilen met de kraan open, maar juist ervoor zorgen dat je nu bovenop het probleem zit.”

Uitzonderingen

Het verbod op het gebruik van PFAS op Europees niveau is inmiddels dichtbij. Na het advies van het Europees Chemisch Agentschap is er een consultatie geopend waar bedrijven, ngo’s en burgers kunnen reageren. Dat gaat vervolgens naar de Europese Commissie, die een voorstel doet voor een verbod. Volgens Gerbrandy kan dat niet snel genoeg gaan: “De tijd van afwachten is voorbij. Mijn oproep aan Eurocommissaris Roswall: leg vóór de zomer de wettelijke kaders voor een totaalverbod op tafel.”

De cruciale vraag is nog hoe streng het verbod wordt en welke uitzonderingen mogelijk zijn. In Soesterberg gaat de bouw van de huizen in ieder geval snel beginnen. Roelofsen: “Het wordt een hele mooie plek om te wonen.”

Dit artikel verscheen eerder in onze Nieuwsbrief Klimaat en Energie. Eindredacteur Sander van Vliet praat je daarin elke twee weken bij over al het klimaatnieuws. Met verdiepende verhalen over Europees beleid, tot alles wat politiek Den Haag voor maatregelen neemt. Steun ons, abonneer je nu en blijf op de hoogte.