“Toen Donald Trump in 2019 zei dat hij Groenland wilde kopen, vond ik dat bizar”, beschrijft de Deense filosoof en schrijver Stine Jensen. Het eiland in het Noordpoolgebied staat wegens zijn strategische ligging en de aanwezige aardmetalen al langer op het verlanglijstje van de Amerikaanse president. Tegelijkertijd vormt het land nog altijd onderdeel van het Deense Koninkrijk. Waar Jensen eerder af en toe een column over Groenland schreef, besloot ze haar observaties dit jaar uit te werken tot het boek We moeten het over Groenland hebben.

Afgelopen winter laaide Trumps annexatiedrang namelijk weer op. Hij hintte op een mogelijke militaire ingreep en stuurde gezant Jeff Landry naar het eiland om daar Make America Great Again-petjes uit te delen. Op 21 juni greep Landry de Groenlandse feestdag Ullortuneq opnieuw aan. Hij verwelkomde de Groenlanders online als ’51e staat’.

De schrik zit er bij de Groenlanders, Denen en de rest van Europa goed in. “De mensen zijn echt bang geweest”, vertelt de filosoof vlak na haar bezoek aan het Noordpoolgebied. “De gezondheidsklachten zijn ongelooflijk gestegen door de stress over de dreiging.” De Groenlandse bevolking ziet de geopolitieke onrust terug in het straatbeeld en op sociale media, in de vorm van extra landingsbanen, MAGA-petjes of filmpjes van vicepresident J.D. Vance die samen met het publiek Groenland uitlacht. “Van wat ik mee heb gekregen tijdens mijn bezoek, zien de Groenlanders de Amerikaanse dreiging als zeer reëel”, aldus Jensen.

Grexit

Twintig jaar geleden bezocht Jensen, zoals veel Denen, Groenland voor het eerst als toerist. “Ik ging toen vooral om de schoonheid van de natuur te bewonderen”, blikt ze terug. “Maar ik wist weinig over de complexe relatie tussen Groenland en Denemarken.”

Het eiland, dat 2 miljoen vierkante kilometer telt en ongeveer 52 keer zo groot is als Nederland, werd eeuwenlang bestuurd door Denemarken.. Sinds 2009 heeft Groenland een vergaand zelfbestuur, maar het maakt nog altijd deel uit van het Deense Koninkrijk. Daardoor onderwijzen scholen nog steeds het Deens, naast het Groenlands (Kalaallisut) en in toenemende mate het Engels. In 1985 hielden de Groenlanders wel al een ‘Grexit’: na een referendum stapte het eiland uit de toenmalige Europese Economische Gemeenschap (EEG), de voorloper van de Europese Unie.

“Er is nog altijd een grote financiële afhankelijkheidsrelatie met Denemarken”, merkt Jensen. “Maar liefst 55,3 procent van het budget wordt gedekt door Kopenhagen. Dat is enorm veel.” De Groenlanders hebben de handel met grootmachten nodig om het hoofd boven water te kunnen houden. “Het is een arme bevolking”, vervolgt ze. “En dat zie je ook als je daar bent. Als een handelsdeal met de Amerikanen niet doorgaat, bijvoorbeeld als de bouw van een fabriek wordt afgezegd, dan is dat rampzalig voor een dorp.”

Toerisme

Vergeleken met twintig jaar geleden is het een en ander veranderd. Zo is de Groenlandse bevolking gegroeid en diverser geworden, vooral dankzij de komst van verschillende Filippijnse en Thaise arbeidsmigranten. “Ik kan met het Deens niet meer overal terecht”, stelt Jensen. “Het Engels wordt belangrijker.”

Ook het toerisme heeft een enorme vlucht genomen. Dat vraagt veel van een eiland dat van oudsher is gericht op jacht en visserij. Zo kampte de Groenlandse hoofdstad Nuuk in juni met een logistiek probleem toen verschillende vluchten werden geannuleerd. “Er waren niet genoeg hotels”, vertelt Jensen. Zelf wist ze nog wel een slaapplek te bemachtigen. “Geen idee hoe, maar het is uiteindelijk gelukt iedereen onder te brengen.”

Stine Jensen (1972) is filosoof, schrijver en programmamaker bij omroep Human. Ze werd geboren in Denemarken en groeide op in Nederland. Ze studeerde filosofie en literatuurwetenschap in Groningen en promoveerde aan de Universiteit Maastricht met haar proefschrift Waarom vrouwen van apen houden. Jensen schreef eerder boeken over onder meer liefde, opvoeden en identiteit, en werd in 2007 landelijk bekend na de ontsnapping van gorilla Bokito in Diergaarde Blijdorp. Haar nieuwe boek, We moeten het over Groenland hebben, verschijnt in september bij uitgeverij Prometheus.

Schandalen

Daarnaast heeft het imago van Denemarken als ‘goedwillende’ kolonisator de afgelopen jaren wat scheuren opgelopen. “Mensen zien Denemarken als een lief, klein landje met een grappige taal en leuke series”, vertelt Jensen. “Maar het was ook een heel groot koninkrijk, waartoe onder meer Noorwegen en IJsland behoorden.”

Doordat er steeds meer schandalen boven water komen, staat dat ‘lieve imago’ in een ander daglicht. Zo haalde de Deense overheid in 1951 22 Groenlandse kinderen bij hun ouders weg om hen onder te brengen in Deense pleeggezinnen. “Dat verhaal heeft me heel erg geraakt”, vertelt Jensen. Vorig jaar bood Denemarken nog excuses aan voor het ‘spiraalschandaal’ uit de jaren zestig en zeventig, waarbij zonder toestemming spiraaltjes werden geplaatst bij Groenlandse meisjes.

“Op reis ontdekte ik dat er nog meer schandalen zijn, waar minder aandacht voor is geweest”, stelt Jensen. Zo dwong de Deense overheid in 1956 een aanlijnplicht voor poolhonden af om te voorkomen dat Deense hondenrassen zouden mengen. Voor de Groenlanders en hun vele sledehonden was dat een flinke ballast. “Voor mij was het atoomschandaal ook nieuw”, vervolgt de schrijfster. “Bij de berging van een na de Tweede Wereldoorlog neergestort Amerikaans vliegtuig met nucleaire bommen, kregen de Denen beschermende pakken. De Groenlanders niet.”

Dit verhaal kon alleen gemaakt worden dankzij lezers die Brusselse Nieuwe steunen. Tijdens het reces publiceren we uitgebreide interviews, achtergronden en reportages als deze. Wil je die na de zomer blijven ontvangen? Neem een abonnement en zorg dat we dit soort verhalen kunnen blijven maken.

Lakmoesproef

Ondanks de schandalen delen Kopenhagen en Nuuk een lange gezamenlijke geschiedenis en werken veel Denen en Groenlanders nog altijd graag samen. Toen Trump een paar maanden geleden opnieuw met een annexatie dreigde, schaarde de Deense premier Mette Frederiksen zich dan ook resoluut achter het eiland.

“Ik vond dat een krachtig politiek gebaar”, zegt Jensen. Volgens haar vormt de dreiging rond Groenland een lakmoesproef voor Europa. “Het dwingt landen na te denken over hun Europese identiteit. Steunen zij een NAVO-bondgenoot als die wordt bedreigd?” Dat verschillende regeringsleiders hun steun hebben uitgesproken en Frankrijk een consulaat in Nuuk heeft geopend, ziet de filosoof als belangrijke eerste stappen. Al neemt het de onrust rondom de agenda van de Verenigde Staten niet weg.

“Wat is Europa nu eigenlijk? Dat is niet alleen een politieke vraag, maar ook een kwestie van toekomstvisie”, aldus de filosoof. “Voor Groenlanders geldt hetzelfde: hoe Europees zijn zij?” Met haar boek hoopt Jensen bij te dragen aan een beter begrip van Groenland en zijn relatie met Denemarken en Europa. “Er is nog altijd weinig kennis over het eiland, terwijl het ongelooflijk groot en belangrijk is”, stelt ze. “Ik wil laten zien hoe omvangrijk die geschiedenis is.”