Een gruwelijk verhaal over het fascisme in Italië. Dat vat De dagen van Glas wel zo’n beetje samen. Het boek verscheen in 2024 in het Italiaans, onder de titel I giorni di vetro, van de hand van Nicoletta Verna (1976). Het won de Literatuurprijs van de Europese Unie (EUPL). De Nederlandse vertaling verscheen deze zomer.

De EUPL wordt gefinancierd door Creative Europe, het cultuurprogramma van de Europese Unie. De prijs moet aandacht genereren voor Europese literatuur. Die literatuur is namelijk nogal versnipperd. Europese boeken worden immers geschreven in tientallen verschillende talen. De jury is lovend over de roman. Ze noemt hem meeslepend. Het boek gaat over de donkerste dagen in de Italiaanse geschiedenis: de opkomst van het fascisme en de verwoestende gevolgen voor gewone burgers.

Het verhaal wordt in eerste persoon verteld vanuit twee hoofdpersonen: Redenta en Iris. Redenta wordt geboren in 1924, op de dag dat de moord op de Italiaanse politicus Matteotti bekend wordt, het begin van het fascistische tijdperk. Ze groeit op in Castrocaro, een plaatsje in Romagna op zo’n tien kilometer van Forlì. Haar jeugd is lastig. Ze groeit op in armoede. Doordat ze als baby niet praat of huilt, denken haar ouders dat ze onheil brengt.

Ondertussen is er een tekort aan eten, werk en geld. In die omstandigheden rukt het fascisme op in Italië. Het naburige Predappio, de geboorteplaats van dictator Benito Mussolini, verandert in een bedevaartsoord voor de fascistische elite.

Perspectief

Iris groeit op in het afgelegen Tavolicci. Haar moeder is onderwijzer en zet een eigen school op in het kleine dorpje. Zelf leert Iris om die reden lezen, rekenen en lesgeven. Als ze ouder is, besluit ze het dorpje te verlaten. Ze vertrekt naar de stad, waar ze in dienst treedt bij een markies en zijn vrouw. Via hun bediende raakt ze betrokken bij het verzet. Op een bijzonder goede manier beschrijft Verna het kinderlijke van Iris.

‘Al die dingen waarvan ik dacht dat ik er niets van snapte blijken in feite heel eenvoudig. Ik heb ze altijd geweten. Ik heb tien jaar lang geschiedenisboeken bestudeerd en ik ben me ervan bewust dat vooruitgang altijd gebaseerd is op onderdrukking. Volken die geleidelijk werden uitgeroeid door mensen die sterker of machtiger waren dan zij. Wat de fascisten nu doen is precies hetzelfde als wat anderen duizenden jaren hebben gedaan.’

Opvallend is ook het verschil in toon tussen Redenta en Iris. Redenta focust op haar verhouding met haar familie en vrienden. Iris is door het onderwijs veel meer belezen en komt met allerlei inzichten over de politieke situatie. Redenta ondergaat de veranderingen en schikt zich, Iris komt terecht in het verzet.

Geoorloofd geweld

Naarmate het verhaal vordert, wordt het steeds gruwelijker. Verna beschrijft heel beeldend, waardoor je echt meegesleurd wordt in de narigheid. Eerst wordt Mussolini nog gezien als bevrijder van het Italiaanse volk en de oorlog als iets positiefs. Die stemming slaat helemaal om zodra de strijd niet meer ver weg aan het front plaatsvindt, maar de dorpen zelf bereikt. Daar ontstaat een klopjacht op mensen die worden beschuldigd van verraad. Fascisten slachten dorpsbewoners af, en de meest gruwelijke dingen gebeuren. De spil in het verhaal: de eenogige officier ‘Glas’.

Verna speelt met de personages. De een sluit zich aan bij het fascisme, de ander verzet zich niet maar keurt het stilzwijgend af, een derde kiest voor verzet. De vraag daarbij is: bestaat er zoiets als geoorloofd geweld? De auteur knoopt de verhaallijnen verrassend aan elkaar. Het verhaal herinnert ons eraan dat de mens tot gruwelijke dingen in staat is. Maar zelfs in zo’n uitzichtloos scenario is er altijd hoop. Er is altijd een keuze.