Met de benoeming van twee rapporteurs Europese wetgeving brengt de senaat, ook wel de ‘chambre de reflexion’ genoemd, de Nederlandse onderhandelaars in de Brusselse Raad in een lastig parket.
Dat zit als volgt: Afgelopen november bracht de Europese Commissie weer een zogeheten ‘omnibus’ uit. Dat is een reeks updates van gloednieuwe AI en digitale wetten. Teveel regels zouden in de snel veranderende geopolitiek het bedrijfsleven parten spelen in de mondiale concurrentiestrijd. Tegelijkertijd moet het beschermingsniveau op het gebied van persoonsgegevens en fundamentele rechten behouden blijven.
De AI en Digitale Omnibus landden half november als post uit Brussel in Den Haag. Onder stoom en kokend water werd het zogeheten BNC-fiche, het eerste “Nederlandse’ onderhandelingsstandpunt, geschreven. Op 12 december konden Kamerleden, Senatoren en Europarlementariërs lezen dat er grote zorgen bestaan bij het kabinet over de plannen.
Behandelvoorbehoud
De senatoren namen wekenlang de tijd voor de behandeling. Eind januari nodigden ze de regering uit om bij monde van enkele ambtenaren het pakket nog eens mondeling toe te lichten. En half februari ontving de regering post: de senatoren zien net als het kabinet beren op de weg. De EU voorstellen kunnen verstrekkende gevolgen hebben voor rechtsstatelijke waarborgen, uitvoerbaarheid, toezicht, regeldruk en grondrechten.
Dat vond het kabinet dus ook. Maar de Senaat ging een stap verder: ze wil in overleg met de nieuwe regering-Jetten om afspraken te maken over hoe ze de komende tijd over deze onderhandelingen gaan worden geïnformeerd. Dit zogeheten “parlementair behandelvoorbehoud” is een bijzonder instrument uit de gereedschapskist van onze volksvertegenwoordigers waarmee de Tweede Kamer ruime ervaring heeft. Bijvoorbeeld over het Europese defensiefonds SAFE werd de regering nog voor de onderhandelingen van start gingen naar de Tweede Kamer geroepen om nadere uitleg te geven.
Volgens de wet moet het inroepen van zo’n voorbehoud snel gebeuren, om niet tot een permanente blokkade te leiden. En daar wringt hem de schoen. Over het digitale omnibus pakket wordt inmiddels al wekenlang tussen de 27 landen onderhandeld, de Nederlandse inbreng is allang door de Tweede Kamer. Kan je dan als senaat alsnog een voorbehoud plaatsen, vragen juristen zich af – en ook al kan het: is het wijs?
Belangenverstrengeling?
De ‘chambre de reflexion” pakte door en stelde ook twee EU-rapporteurs aan: op de AI en Digitale Omnibus – ook dat deed de senaat nog niet eerder. De rapporteur in het Europees Parlement voor de digitale omnibus voorstellen is de Finse Aura Salla (EPP), die jarenlang bij Meta werkte. Transparency International waarschuwde luidkeels tegen belangenverstrengeling, omdat juist dit voornemen van de Commissie koren op de molen is van grote technologiebedrijven.
Terug naar de behandeling van dit voorstel in Den Haag. Er is wel wat zorg ontstaan, hoor je op ministeries. Hoe moeten Nederlandse onderhandelaars omgaan met dat voorbehoud in de Raden, terwijl er wordt gefluisterd dat de 27 landen de komende weken al een eerste klap geven op de Commissieteksten? En met wie gaan de twee Senatoren-rapporteurs, Mary Fliers (GroenLinks-PvdA) en Cees van der Sanden (fractie-Van der Sanden) de komende negen (!) maanden spreken om informatie op te halen voor een “Eerste Kamer-standpunt”? Op 2 augustus al moeten belangrijke elementen van de AI verordening in werking treden, die nu dreigen te worden ondergraven.
Digitale dossiers zijn sowieso ambtelijk ingewikkeld, nu de verantwoordelijke staatssecretaris Willemijn Aerts (D66) zowel door het ministerie van Economische Zaken als Binnenlandse Zaken en Koninkrijkszaken ambtelijk wordt gevoed. In Brussel wordt de omnibus besproken in een speciale werkgroep waar Buitenlandse Zaken de instructie formeel voor bepaalt. Dat is al heel veel Haags vooroverleg voor complexe Brusselse onderhandelingen. Daar moet nu een extra trip naar de Kazernestraat – waar de senaat tijdelijk is gehuisvest door de verbouwing van het Binnenhof – bijkomen.
