Begin oktober presenteerde Eurocommissaris Marta Kos de mededeling ‘Voorbereiding op een bredere Unie’. Tien landen hebben zich bij de EU aangemeld: Montenegro en Albanië zijn het dichtst bij de toegangspoort tot Brussel – al gaat het helemaal niet goed in Tirana.

Een kandidaat-land moet voor toetreding het volledige Europese acquis overnemen en uitvoeren; van voedselveiligheid tot mededinging. De wetgeving is verdeeld over 35 onderhandelingshoofdstukken, gebundeld in zes clusters. De Europese Commissie onderzoekt met het kandidaat-land in hoeverre nationale wetgeving al aansluit op het Europese recht. Vervolgens besluiten de 27 lidstaten unaniem over het openen van de onderhandelingen over hoofdstukken en clusters. Ook het voorlopig sluiten ervan vereist instemming van alle lidstaten.Wie vlak voor toetreding de nationale rechtsstaat afbreekt, kan alsnog worden tegengehouden.

Blokkeren

De Europese Unie moet zelf ook aanpassen aan nieuwe leden. Bij het stuk van de Commissie zat een analyse van 150 pagina’s effecten van uitbreiding op bijvoorbeeld een tekort aan tolken (als alle nieuwe lidstaten hun eigen taal willen werken), de kansen van Oekraïense defensie-ervaring en de risico’s met verkeersveiligheid. Het stuk is door de commissie EU-zaken van de Tweede Kamer onder alle Kamercommissies verspreid.

En dan de interne besluitvorming: want elke club van dertig of meer leden loopt vast; als elk lid steeds elk besluit kan blokkeren. Er circuleren daarom plannen om vaker besluiten met een “gewogen” meerderheid: slechts 15 van de 27 landen, die dan wel minstens 65 procent van de EU-bevolking moeten tellen, zijn dan nog maar nodig voor besluiten.

Het dilemma: Nederland kan met veto’s blokkeren, maar elk ander land ook. De Europese Commissie verklaarde Roemenië en Bulgarije in 2011 klaar voor toetreding tot Schengen. Toch duurde het nog bijna veertien jaar voordat de binnengrenscontroles van en naar de twee landen volledig verdwenen, mede door jarenlang verzet van de Tweede Kamer en het kabinet. Hongarije liet recenter zien hoe één lidstaat sancties tegen Rusland en de toetreding van Oekraïne kan traineren.

Sneller

De Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) schreef in juni dat ook in het debat over uitbreiding van de EU veto’s tegen tussentijdse stappen moeten worden voorkomen. Grote politieke beslismomenten daargelaten: een land kandidaat-status verlenen, uiteindelijk het toetredingsverdrag goedkeuren. Maar het openen van bepaalde hoofdstukken zou, ook volgens de Europese Commissie, best bij meerderheid kunnen gaan.

Iedereen vindt in abstracto dat de EU sneller moet besluiten – maar de duivel zit in de details. In de Eerste Kamer vroeg PVV-senator Van Hattem bij de Algemene Europese Beschouwingen eind september of het kabinet “het veto bij uitbreiding wil loslaten”. Minister Berendsen van Buitenlandse Zaken legde uit dat het toetredingsproces meer dan honderd formele besluiten en technische tussenstappen kent waarvoor unanimiteit nodig is.

 Bij belangrijke besluiten blijft het vasthouden aan unanimiteit. Maar wat zijn belangrijke besluiten?

Veto

De Tweede Kamer stemde op 14 oktober over een reeks veto-moties; die de verdeeldheid in de minderheidscoalitie blootlegden. De VVD was tegen het voorstel van Felix Klos (D66) – gesteund door CDA – om alleen belangrijke momenten te kunnen veto-en. D66 stemde tegen de motie van Bente Becker (VVD) en Harmen Krul (CDA) om hervormingen te beperken rond uitbreidingsbesluiten en tegen de motie van lid Keijzer om bij uitbreiding de Kopenhagencriteria te toetsen en het veto daarvoor te behouden. De laatste werd met 2/3 van de stemmen aangenomen, mede door steun van coalitiepartners CDA en VVD.

Bewaar het veto waar het echt telt. Het klinkt logisch – maar welke van die honderd vetomomenten bedoelt het minderheidskabinet nou eigenlijk?  Een eerste antwoord moet er liggen vóór het commissiedebat EU-uitbreiding van 26 november in de Tweede Kamer, waarin de instructie voor de Nederlandse inzet in de Europese onderhandelingen wordt bepaald.

De nieuwsbrief Post uit Brussel is vernieuwd! Naast deze column van Mendeltje lees je daarin voortaan ook de laatste ontwikkelingen van de redactie over wetsvoorstellen uit Brussel die bij politiek Den Haag binnen komen. En we geven je elke twee weken een overzicht van de kabinetsreacties van de regering op die Europese plannen. Kortom, meer post uit Brussel! Neem hier een abonnement.