IJsland houdt “in de komende maanden” een referendum over het openen van toetredingsonderhandelingen met de Europese Unie. Dat zei premier Kristrún Frostadóttir tijdens een persconferentie in Warschau, waar zij sprak naast de Poolse premier Donald Tusk.

Een definitieve datum is er nog niet. Het referendum gaat niet direct over het EU-lidmaatschap zelf, maar over de vraag of IJsland opnieuw met Brussel om tafel moet om lid te worden. “Dit gaat om het openen van een kans”, zei Frostadóttir. Ze benadrukte dat verdere integratie met de EU alleen kan met “respect voor de IJslandse identiteit binnen Europa”. Ze doelt daarbij op de bijzondere ligging van het land in het noordpoolgebied en de manier waarop het zijn natuurlijke hulpbronnen gebruikt.

Welkom

Dat IJsland nu weer toenadering zoekt, heeft mede te maken met de situatie rondom Groenland en de gesprekken rondom de Europese defensiesamenwerking. Hoewel IJsland NAVO-lid is, heeft het geen eigen leger. Het is voor de veiligheid afhankelijk van bondgenoten.

Tusk zei dat hij het “meer dan welkom” zou vinden als IJsland zich bij de EU aansluit. Hij verwees naar Polen als voorbeeld van succesvolle Europese integratie en naar het Verenigd Koninkrijk, waar volgens recente peilingen een meerderheid spijt heeft van Brexit.

Meer landen zijn bezig met onderhandelingen om toe te treden tot de Europese Unie. De Europese Commissie heeft een voorstel bedacht om de onderhandelingen makkelijker te maken en bij bepaalde stappen de veto’s van sommige landen te omzeilen. Nederland is niet positief over dat plan. Lees hier meer.

Onderhandelingen gestopt

IJsland vroeg in 2009, tijdens de financiële crisis, het EU-lidmaatschap aan. De onderhandelingen begonnen in 2010. In 2013 zette een nieuwe regering het proces stil. In 2015 trok het land de kandidatuur formeel in.

Er waren meerdere knelpunten. Een belangrijk punt was de visserij. Voor IJsland is dat een kernsector. Als lid van de Europese Unie zou het moeten meedoen aan het gezamenlijke Europese visserijbeleid, waarbij vangstquota en toegang tot visgronden op EU-niveau worden afgesproken. Dat lag politiek gevoelig.

Ook speelde de nasleep van de bankencrisis. In 2008 ging de IJslandse onlinebank Icesave failliet. Duizenden spaarders, waaronder Nederlanders, hadden daar geld gestald. De Nederlandse overheid betaalde hen uit en wilde dat IJsland dit bedrag zou terugbetalen. Dat leidde tot jarenlange spanningen. Nederland stelde zich in die periode kritisch op tegenover IJslandse toetreding tot de EU. Toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Maxime Verhagen zei in 2010 dat eerst duidelijkheid moest komen over de terugbetaling. Ook premier Jan Peter Balkenende benadrukte dat IJsland aan alle voorwaarden moest voldoen. Het voorgeschoten geld is uiteindelijk volledig teruggekomen via de afwikkeling van de failliete bank.

Toetreding

Als een meerderheid van de IJslanders instemt met het heropenen van de gesprekken, moet het land opnieuw kandidaat-lid worden. Daarna volgen onderhandelingen per beleidsterrein, zoals landbouw, milieu en financiën. IJsland moet aantonen dat het Europese regels kan invoeren en naleven. Pas als alle lidstaten en het Europees Parlement instemmen, kan IJsland lid worden van de EU.

Hoewel IJsland geen EU-lid is, werkt het al nauw samen met de EU. Het land doet via de zogeheten Europese Economische Ruimte mee aan de interne markt en maakt deel uit van het Schengengebied. Het past daardoor al een groot deel van de Europese regels toe.

Nieuwsgierig naar de uitkomst van het referendum in IJsland? Abonneer je dan nu op de Nieuwsbrief Democratie en Rechtsorde en ontvang elke twee weken het laatste nieuws, achtergronden en interviews uit Brussel, Den Haag en de rest van Europa – direct in je mailbox.