De waarschuwing aan Brussel was helder. Bemoei je er niet mee. Geen verhalen over de zegeningen van de Europese interne markt, de bescherming tegen het geopolitieke geronk van president Donald Trump en al helemaal geen woord over de visserij. Elke vorm van enthousiasme uit Europa zou in het voordeel van het IJslandse nee-kamp kunnen werken.
De waarschuwing heeft niet geholpen. De IJslanders hebben zaterdag nipt nee gezegd tegen het starten van onderhandelingen met de EU over een lidmaatschap. Later vandaag houdt de regering een persconferentie en komt een antwoord op de vraag: hoe nu verder?
Voor wie de uitslagen van zaterdagnacht wil teruglezen klik hier op een liveblog.
De laatste keer, in 2013, liepen de onderhandelingen ook al stuk toen met name stuk op de vis. IJsland dacht destijds dat de EU een goede reddingsboei zou zijn na de bankencrisis, maar een economische opleving door de vulkaanuitbarstingen en een discussie over de visrechten gooide roet in het eten.
Vulkaanuitbarsting?
Ja, de vulkaan Eyjafjallajökull (wat was dat een ramp om destijds als radiopresentator uit te spreken) zorgde aanvankelijk voor een kleine economische ramp, doordat meer dan 100.000 vluchten werden afgelast. Maar daarna trok de vulkaan veel toeristen die met eigen ogen de boosdoener wilden zien.
Brussel stelde vervolgens eisen over de toegang tot de IJslandse visgronden, waarna de stekker uit de onderhandelingen werd getrokken.
Wat is er nu anders?
Op beide terreinen, zowel economisch als qua vis, staat IJsland er anders voor. Nog altijd wil een groot deel van de bevolking dat IJsland economisch op eigen benen staat. Toch gaat het minder goed dan voorheen. Vooral lenen is duur. De waarde van de munt (de kroon) is niet stabiel en vooral de hypotheekrente is hoog, waardoor het voor jongeren lastig is om een huis te kopen. Als we het vergelijken met de gemiddelde Europese rente, zit IJsland met negen procent rente nu vijf procentpunten hoger dan het gemiddelde in de Europese Unie.
En dan de vis. De export van vis is een belangrijke kurk voor de IJslandse economie. Maar liefst veertig procent wordt geëxporteerd. In Brussel wordt gepraat over maatwerkafspraken. Toch heerst er wantrouwen op het eiland: straks vissen bijvoorbeeld Nederlandse vissers de rijke visgronden leeg, vrezen de IJslanders. En dat zij hun vis beschermen, weten de Britten nog wel, want IJsland ramde in de vorige eeuw vissersboten uit het Verenigd Koninkrijk die op kabeljauw kwamen vissen.
Toch twijfelen sommigen, vooral kleine vissers. Zij hopen dat de EU het huidige quotasysteem doorbreekt. IJslandse vissers werken met quota, die verhandelbaar zijn. Gevolg is dat er een aantal grote visbedrijven zijn – viskoningen genoemd – die een groot deel van de rechten in bezit hebben. Kleine vissers liggen daardoor werkloos langs de kant. Die groep hoopt dat de kleine visserman ook aan bod komt als de EU straks de rechten verdeelt.
