Dit artikel verschijnt in de Nieuwsbrief Van economie tot Euro en krijg je cadeau van Emma du Chatinier. Wil je meer van dit soort artikelen? Abonneer je dan nu.

“Alles kan als wapen worden ingezet”, zei EU-handelscommissaris Maroš Šefčovič in een interview met Euronews, in de nasleep van de Nexperia-crisis die Nederland en Europa dit najaar in zijn greep hield. Dat inzicht is niet nieuw. Maar niet eerder werd Europa zo hard geraakt door China’s economische machtsstrategie.

In Brussel leefde tijdens de eerste termijn van Donald Trump nog de hoop dat de verslechterende relatie tussen Washington en Beijing, en de economische druk die de VS toen al op Europa uitoefende, zou leiden tot meer handelssamenwerking tussen China en de Europese Unie. Ook De Nederlandsche Bank ging er destijds van uit dat Europa zou kunnen profiteren van een verschuiving van Chinese exportstromen van de Verenigde Staten naar de EU.

In 2025 is van dat optimisme weinig over. Europa raakte klem tussen twee grootmachten die hun economische afhankelijkheid steeds explicieter inzetten als drukmiddel. Waar de Verenigde Staten Europa vooral indirect raakten via importheffingen, zette China de EU steeds vaker rechtstreeks onder druk.

Importheffingen

“Importheffingen, het mooiste woord uit het woordenboek”, zei Donald Trump al tijdens zijn verkiezingscampagne in 2024. Nog geen honderd dagen na zijn inauguratie voegde hij de daad bij het woord en ontketende hij een nieuwe handelsoorlog. In Europa werden aanvankelijk vooral staal en aluminium getroffen. China kreeg het zwaarder te verduren: in april werden invoerheffingen tot 145 procent ingesteld op Chinese goederen.

Die maatregelen raakten ook Europa hard. De Chinese export naar de VS daalde onmiddellijk met 20 tot 25 procent. Noodgedwongen zochten Chinese producenten alternatieve afzetmarkten, en Europa werd de belangrijkste bestemming. Productieoverschotten werden tegen lage prijzen op de Europese markt gedumpt. Sea-Intelligence Maritime Analysis registreerde met 411.600 containereenheden (TEU) inderdaad een recordcapaciteit aan containervervoer van Azië naar Noord-Europa.

Afhankelijkheid

In april volgde een volgende stap: China stelde exportrestricties in op zeldzame aardmetalen. Deze zijn cruciaal voor onder meer elektrische voertuigen, windturbines en halfgeleiders. Beijing wilde daarmee voorkomen dat de VS deze materialen nog langer zou kunnen gebruiken voor haar militaire doeleinden. Tegenlijkertijd kwam Europa erachter dat het steeds afhankelijker is van China.

China verkocht zeldzame aardmetalen jarenlang onder de kostprijs, drukte concurrenten uit de markt, bouwde grootschalige staatsgesteunde capaciteit op en perfectioneerde vervuilende raffinageprocessen. Voor andere landen was dat geen probleem: ze had toegang tot goedkope, geraffineerde materialen, zonder dat ze zelf te maken hadden met de vervuiling die die processen met zich meebrengt.

Maar de keerzijde daarvan wordt nu zichtbaar. Vandaag is de EU voor 98 procent afhankelijk van China voor zeldzame-aardmagneten, voor 94 procent van gallium en voor 83 procent van germanium – mineralen die essentieel zijn voor halfgeleiders en elektronische toepassingen. Ongeveer 90 procent van de mondiale raffinagecapaciteit bevindt zich in China. Zonder toegang tot deze materialen, dreigen dan ook hele productielijnen in Europa stil komen te liggen.

Exportrestricties

De exportrestricties die China in april invoerde, veroorzaakten dan ook een schok in Europa. Met name de auto-industrie sloeg alarm. “De Europese automobielsector blijft gevaarlijk blootgesteld aan Beijing’s greep op strategische grondstoffen”, verklaarde brancheorganisatie CLEPA.

Ook de defensie-industrie voelde de druk. Elke F-35 bevat ongeveer 25 kilo samarium – een metaal waarvan China honderd procent van de beschikbare productie controleert. Dat heeft potentieel gevolgen voor de Europese steun aan Oekraïne. “Zonder gallium kan geen enkele geleide raket (een belangrijk verdedigingswapen in Oekraïne, red.) worden geproduceerd”, waarschuwde Europarlementariër Bart Groothuis (VVD).

Nexperia: alle fronten tegelijk

Nergens kwamen de verschillende fronten van de handelsconfrontatie tussen China, de Verenigde Staten en Europa zo scherp samen als in de Nexperia-crisis van dit najaar. De directe aanleiding van de crisis lag in de verslechterende verhouding tussen Washington en Beijing. De Verenigde Staten maakten duidelijk dat Nexperia, als dochter van het Chinese Wingtech, het risico liep op de Amerikaanse sanctielijst te belanden. Daarbij werd ook aangegeven dat een ontheffing nauwelijks denkbaar was zolang het bedrijf onder Chinese leiding bleef.

Kort daarop greep de Nederlandse regering in. Minister Karremans plaatste Nexperia via een noodmaatregel tijdelijk onder toezicht, uit zorg dat kennis, technologie en zeggenschap via omwegen richting China zouden verschuiven. Den Haag stelde daarbij dat het besluit zelfstandig was genomen, al speelde de Amerikaanse sanctiedreiging duidelijk op de achtergrond mee.

Vincent Karremans verdedigde de ingreep bij Nexperia in de Tweede Kamer. Volgens hem kon Nederland niet anders handelen. Lees hier het verslag van het debat.

Beperkte speelruimte

De gevolgen lieten niet lang op zich wachten. Toen China een exportverbod instelde, stokten wereldwijd de leveringen van essentiële chips. Europese autofabrikanten voelden dat vrijwel direct.

Die reactie maakte zichtbaar hoe beperkt de Europese speelruimte is wanneer grote machten druk uitoefenen. Zoals China-expert Alicia García-Herrero het verwoordde: “De EU heeft geen enkele invloed op China. Het heeft niets om als wapen in te zetten.” Daarmee doelde zij niet op het ontbreken van regels of instellingen, maar op het gebrek aan snelle en harde drukmiddelen. Waar China exportbeperkingen kan inzetten en de VS sancties afdwingen, heeft Europa weinig te bieden.

Inmiddels levert Nexperia weer chips aan Europese klanten. Dat kan alleen dankzij een tijdelijke Amerikaanse uitzondering en een ingrijpende herinrichting van de productieketen. China speelt daarin geen rol meer. Tegelijk is het probleem niet opgelost: het bedrijf is kleiner, de keten kwetsbaarder en Europa heeft minder grip dan voorheen.

2026

Wat betekent dat voor het komende jaar? Brussel zal zich meer richten op het verminderen van de afhankelijkheid van China, met onder andere de Critical Raw Materials Act (CRMA) en het in 2025 gelanceerde ReSourceEU plan – een “ongekend plan om de Europese aanvoer van kritieke grondstoffen op te schalen en te diversifiëren”, aldus Eurocommissaris Stéphane Séjourné (Industrie). De programma’s moeten tot samenwerkingen met andere landen leiden en gezamenlijke Europese aankopen mogelijk maken. Ook moet Europa een eigen voorraad van materialen als lithium, kobalt, mangaan, grafiet en zeldzame aardmetalen opbouwen.

De EU streeft ernaar tegen 2030 ten minste 10 procent van kritieke grondstoffen binnen de EU te winnen, 40 procent te verwerken binnen de EU en 25 procent te recyclen. Maar die projecten gaan niet zonder slag of stoot. Veel van de al lopende projecten, zowel binnen als buiten Europa, lopen tegen obstakels aan, zoals financiële beperkingen, trage vergunningverlening, en bureaucratische vertragingen.

Vooralsnog is het Europees Parlement dan ook sceptisch of de lopende initiatieven voldoende zullen zijn. Europarlementariër Tom Berendsen (CDA) noemt de Commissie nog te naïef: “De weg uit deze crisis vergt moed, investeringen en een keuze voor meer Made in Europe.” Ook de interne verdeeldheid baart critici zorgen.

Brigitte van den Berg (D66) benadrukt dat Europa het juiste doel voor ogen heeft, maar waarschuwt dat uitvoering en tempo cruciaal blijven: “Lidstaten en industrie moeten samen duidelijke stappen zetten richting diversificatie. Wij zijn klaar om die volgende stap te zetten; zeg ons waar en wanneer.”

Benieuwd of Europa zijn afhankelijkheid van China daadwerkelijk kan afbouwen, en wat dat betekent voor Nederland? Met de Nieuwsbrief Van economie tot euro volg je elke twee weken het Europese economische beleid dat direct doorwerkt in onze portemonnee en industrie. Emma du Chatinier praat je elke twee weken bij met nieuws, verdiepende verhalen en interviews. Abonneer je nu.