“Ik voel me hier zelf bijna een migrant”, mompelt hij, terwijl zijn ogen dwalen langs de schilderijen aan de muur. “Dit is gemaakt door migranten uit Kaapverdië, die een grote gemeenschap vormen in Rotterdam.” Van Zutphen blijft staan voor een groot doek waar een familie op staat afgebeeld. “Daarom zijn we hier vandaag, om het verhaal van de migrant te vertellen.”

We staan in Verhalenhuis Belvédère, tegenover migratiemuseum Fenix, op Katendrecht (bijnaam: De Kaap) in Rotterdam. Nationale ombudsman Reinier van Zutphen nodigde hier ombudsmannen uit heel Europa uit. Hij wil met zijn collega’s praten over het Europees Asiel- en Migratiepact, dat op 12 juni in werking trad. “Ik maak me zorgen.” 

“Als je kijkt naar de afspraken die zijn gemaakt over de fundamentele rechten van migranten dan denk je misschien: ‘Dit pact is zo gek nog niet’. Er staan waarborgen in over het zorgvuldig registreren van gegevens, kinderrechten zijn gegarandeerd en er komt een mechanisme dat toeziet op het naleven van de afspraken.” 

Rechten van migranten

“Maar er is nog héél veel onduidelijk. Hoe worden mensen opgevangen die asiel aanvragen? Hoe zien de centra er uit waar ze verblijven terwijl de aanvraag loopt, of de terugkeerhubs waar ze heen worden gestuurd als hun aanvraag is afgewezen? Wie houdt er toezicht op dat het er daar netjes aan toe gaat?” 

“Op 12 juni ging het pact in maar toen je de volgende dag wakker werd, was er nog niets veranderd.”

Een van de afspraken uit het pact is dat elke EU-lidstaat een comité aanstelt dat toeziet op het waarborgen van de rechten van migranten die in het land aankomen. Van Zutphen bedankte voor dat comité. 

“Als klassiek ombudsman moet ik benaderbaar zijn voor iedereen. De inspectie van het ministerie van Justitie en Veiligheid zit in dat comité, een overheidsorganisatie dus. Als ik met hen moet samenwerken verlies ik mijn onafhankelijke positie als ombudsman. Ze gaan vast goed werk doen, maar ik sta er liever boven.” 

Wat is het Europese asiel- en migratiepact?
Het Europese asiel- en migratiepact is een pakket van tien Europese wetten en regels dat de asielprocedures binnen de EU moet harmoniseren. Het pact voorziet onder meer in strengere grenscontroles, snellere asielprocedures, en een nieuw solidariteitsmechanisme tussen lidstaten. Naast het pact komt er ook nieuwe terugkeerwetgeving aan. Die regelt wat er gebeurt met mensen van wie een asielaanvraag is afgewezen.

Rechtszaken

Het grootste pijnpunt van de ombudsman over het huidige beleid is de lange tijd van onzekerheid waarin mensen verkeren, in afwachting van hun uitspraak. Het nieuwe tweestatusstelsel, waardoor binnen twaalf weken onderscheid moet worden gemaakt tussen aanvragen met een grote en met een kleine kans van slagen, moet daar verandering in brengen. 

“Dat stelsel zorgt alleen maar voor administratief gedoe. Iedereen wil de beste status, en wie dat niet krijgt kan direct naar de rechter stappen. Dat gaat voor verstopping zorgen, en de IND (Immigratie- en Naturalisatiedienst, red.) heeft al genoeg te doen. Op dit moment wachten nog 50.000 mensen op een beslissing om hier te mogen blijven.”

Slecht plan?

“Slecht plan.” 

Het pact biedt de lidstaten enige vrijheid in hoe zij de Europese afspraken omzetten in nationaal beleid. Het kabinet koos voor nog strengere nationale maatregelen boven op de Europese regels, zoals het afschaffen van verblijfsvergunningen voor onbepaalde tijd, het verkorten van tijdelijke verblijfsvergunningen en het beperken van gezinshereniging voor gehuwde partners, een maatregel die discriminerend werkt. 

Veel van die plannen stammen nog uit het tijdperk-Faber. Wat zegt het over het politieke klimaat in Nederland dat de plannen van ons meest rechtse kabinet ooit nu grotendeels zijn doorgevoerd? 

“Het zegt iets over onze samenleving als geheel, hoe wij naar anderen kijken. We zijn bang geworden voor de ander.”

Is dat het gevolg van een succesvolle campagne van rechtse politieke partijen? 

“Ja. Al is het niet zo dat er in Nederland geen problemen zijn: Er is een tekort aan woningen en aan banen. Mensen met lage inkomens hebben het zwaar. Maar de politiek zou er juist moeten zijn om die problemen te onderscheiden van migratie. Het één gaat over mensen die vluchten voor oorlog en gevaar, dat is iets anders dan dat wij gefaald hebben in het stikstofbeleid.”

Is jouw rol als ombudsman politiek? 
“Het is mijn rol om de waarheid te vertellen.” 

Van Zutphen is een paar seconden stil, voor het eerst dit gesprek. 

“En de waarheid is dat wij in Nederland politieke keuzes hebben gemaakt over hoe wij mensen in ons land behandelen. Terwijl we toch een open democratie willen zijn, een westerse welvaartsstaat waarin iedereen mee kan doen?”

Is wat je zegt nog van deze tijd?

“Het is wel van mij. En ik denk dat er nog wel meer mensen zijn die er zo naar kijken.”

Als Nationale ombudsman krijgt van Zutphen jaarlijks 25.000 hulpvragen van mensen die in nood zitten. 

Raakt dat je persoonlijk? 

“Het raakt me altijd persoonlijk als ik de verhalen hoor van mensen die zijn gevlucht. Het raakt mij dat mensen hun land hebben verlaten en alles achter zich hebben gelaten om hier te komen.”

Zou iedereen die verhalen moeten horen?

“Het zorgt er wel voor dat je je kan inleven. En de verhalen doen inzien hoezeer de mensen die mogen blijven zich willen inzetten voor onze samenleving, zeker ook jongeren.”

“Sommige mensen zeggen dan, ‘Maar hun CV is leeg’.” De ogen van Van Zutphen spuwen vuur. “Dat CV is gevuld met jaren rondzwerven om hier te komen, te mogen blijven en aan het werk te kunnen. Dát is hun CV. Als men dat begreep zou dat misschien de idiote weerzin tegen asielzoekers wegnemen.”

Blijf op de hoogte van alle ontwikkelingen rondom het Europees Asiel- en Migratiepact. Abonneer je nu op onze Nieuwsbrief Migratie en ontvang elke twee weken van Emma du Chatinier verdiepende verhalen, nieuws en interviews in jouw mailbox.