“Ik raad ze aan een goed koffieautomaat aan te schaffen”, zei informateur Rianne Letschert bij de presentatie van haar eindverslag in de Tweede Kamer. Met 66 zetels gaan D66, CDA en VVD proberen om een stabiele regering te vormen, en dat vergt “moed, zelfbeheersing en veel praten met de Tweede Kamer en maatschappelijke organisaties”. Er doemden veel vragen op bij de aanwezige journalisten: is dit kabinet wel stabiel? Hoe komt er steun voor ‘pijnlijke’ maatregelen? Is het een experiment?

“Het is een experiment in de zin van: we zijn in Nederland niet gewend om te werken vanuit een minderheidscoalitie. Maar gezien het gedrag van de kiezer is niet uit te sluiten dat er in toekomst vaker voor zo’n constructie wordt gekozen”, zei Letschert. De kiezer zweeft en verspreidt zich over veel partijen. Voor het eerst heeft de grootste partij van het land ‘maar’ 26 zetels. “Nederland staat in een nieuwe politieke werkelijkheid”, aldus Letschert.

Beoogd premier Rob Jetten heeft vertrouwen in de nieuwe constructie en ziet een voordeel van samenwerking met de oppositie: “Wat wij moeten doen met 66 zetels kan uiteindelijk leiden tot beleid dat langer en beter stand kan houden. Maar ja, het zal zeker wennen worden. Wij zullen moeten luisteren en bereid zijn om onze plannen aan te passen.”

Alternatief

Het aanstaande kabinet hoeft het wiel echter niet volledig zelf uit te vinden. In Europa zijn er meerdere voorbeelden van minderheidsregeringen. Tijdens de formatie nodigde Letschert daarom een aantal politicologen uit om uit te leggen welke lessen D66, CDA en VVD daaruit kunnen trekken.

Een daarvan was Corné Smit, gastdocent staats- en bestuursrecht aan de Universiteit Leiden. Hij betoogt dat een minderheidskabinet in Nederland technisch gezien “een experiment” is, maar dat dit niet hoeft te betekenen dat het onwenselijk is en dat het meer risico met zich meebrengt dan een traditioneel meerderheidskabinet. Sterker nog: de meerderheidskabinetten sinds de opkomst van Pim Fortuyn bestaan uit een coalitie van het ‘brede midden’ of uit een samenwerking met radicaal-rechtse partijen. Het leidt volgens Smid tot vastgelopen beleid en kiezers die afhaken bij middenpartijen, omdat zij zich moeilijk van elkaar kunnen onderscheiden. “Wie de democratische rechtsstaat aan het hart gaat, kan daarom maar beter zoeken naar een alternatief”, aldus Smit. Maar voordat zo’n minderheidskabinet een succes is, moet de politieke cultuur veranderen.

Ook Claes de Vreese, een Deense hoogleraar politieke communicatie aan de Universiteit van Amsterdam, kwam op de koffie bij Letschert en de partijen. Volgens hem is Denemarken het voorbeeld dat een minderheidskabinet kan werken. Daar werken ze met een ‘blokkenpolitiek’: partijen hebben zich vaak verbonden aan een van twee rivaliserende blokken, wat de vorming van (minderheids-)regeringen vergemakkelijkt. Maar ook die politiek staat onder druk, stelt De Vreese in een opiniestuk in de Groene Amsterdammer. “In Denemarken proberen middenpartijen als Radikale en Moderaterne de dominantie van de twee blokken te doorbreken. Dat leidde in 2022 tot de huidige meerderheidscoalitie in het politieke midden onder leiding van premier Mette Frederiksen.”

Wisselende meerderheden

In Nederland kennen we zulke politieke blokken niet, maar er zijn ook andere lessen te trekken uit Denemarken. Daar werken ze namelijk met langetermijnafspraken, zo stipt De Vreese aan. Een daarvan heet Forlig. Dat zijn afspraken tussen partijen die meerdere regeerperiodes overstijgen. De partijen – zowel oppositie als coalitie – zijn in dat geval gebonden aan de afspraken. Het openbreken van zo’n akkoord kan iedereen namelijk blokkeren met een veto. “Belangrijk daarbij is dat de partijen beleidsterreinen niet aan elkaar verknopen, anders wordt het snel onmogelijk om tot overeenstemming te komen”, zegt De Vreese. “De forlig-optie kan juist succesvol zijn in een situatie waarin brede Kamermeerderheden bestaan voor grote dossiers die in Nederland de afgelopen jaren grotendeels zijn vastgelopen.”

Letschert benoemde in de persconferentie nadrukkelijk dat de ministers in de Tweede Kamer op zoek moeten naar meerderheden op afzonderlijk beleid, maar dat kan nog lastig worden bij het zien van de eerste reacties van de oppositiepartijen op dit akkoord. GroenLinks-PvdA-lijstrekker Jesse Klaver zei al dat een verhoging van de AOW-leeftijd voor hem onbespreekbaar is, al was er geen steun voor een motie om het plan van de minderheidscoalitie op dit punt te wijzigen. Stel dat het aanstaande kabinet met andere partijen een akkoord sluit om de pensioenleeftijd te verhogen, is GroenLinks-PvdA dan nog bereid om het kabinet op andere beleidsterreinen te steunen? Dat is de vraag.

De coalitiepartijen willen af van unanimiteit bij het Europese buitenlandbeleid, harder optreden tegen schendingen van de rechtsstaat en koploper worden bij een Europees PFAS-verbod. Lees hier alle plannen van D66, CDA en VVD in Europa.

Samenwerken

Volgens Tom Louwerse, universitair hoofddocent politicologie aan de Universiteit Leiden is er wel bereidheid bij oppositiepartijen in Nederland om mee te werken. “Elke partij gaat bij zichzelf te rade: wat is er voor ons inhoudelijk te halen? Dat is al een andere politieke cultuur dan in bijvoorbeeld Groot-Brittannië waar de oppositiepartij altijd zegt: we willen jullie zo snel mogelijk weg hebben.”

In de Tweede Kamer zitten bovendien veel kleine fracties. Dat helpt een minderheidskabinet ook vooruit, denkt Louwerse. “Een partij zoals 50plus heeft normaal gesproken weinig zicht op een deelname in de regering, maar de machtspositie van zo’n partij gaat nu wel veranderen. Bij een minderheids-situatie hebben ze meer in de melk te brokkelen dan bij een meerderheidskabinet. Het is vaak niet in het belang van zo’n partij om een minderheidsregering weg te stemmen. Bij nieuwe verkiezingen halen ze namelijk misschien één zetel meer, maar een regeringsdeelname is dan vrijwel zeker uitgesloten. In de huidige situatie hebben ze dus meer invloed op het beleid.”

Andere varianten

In Europa kennen we natuurlijk de Europese Commissie die bestaat uit Eurocommissarissen die worden voorgedragen door de lidstaten. Deze worden uitgebreid gehoord in het Europees Parlement. Zij hebben ook een soort minderheid, althans: er is geen dichtgetimmerd regeerakkoord en bij voorstellen zoekt de Commissie ook naar verschillende meerderheden. Toch is die situatie volgens Louwerse niet te vergelijken met een minderheidskabinet zoals we het in Nederland gaan zien. “Er wordt niet echt een coalitie gevormd zoals we dat kennen. Er is bovendien geen vertrouwensrelatie met het Europees Parlement.”

“Maar er zijn ook andere varianten”, zegt Louwerse. “In Zwitserland is er gewoon een vaste formule die ervoor zorgt dat de grootste partijen een regering vormen. Maar in Zwitserland is er de uitlaatklep van een referendum. Als de regering het niet eens wordt over iets, dan wordt dat besluit gewoon direct doorgeschoven naar de bevolking. In Nederland kennen we dat niet. Hier moet gewoon een meerderheid gevonden worden.”

Verantwoordelijk voor beleid

Uiteindelijk valt of staat het bij de bereidwilligheid om samen te werken. “Een partij als GroenLinks-PvdA kan het zich veroorloven om hard te spelen. Ze zullen het minderheidskabinet niet steunen uit goedheid van hun hart, maar willen er wat voor terug. En die opstelling zie je bij andere partijen ook. De vraag is uiteindelijk of ze ook bereid zijn om wat in te leveren. Als oppositiepartij wordt je door de kiezer ook verantwoordelijk gehouden voor het beleid. Ben je dan bereid om ook pijnlijke maatregelen te nemen?”

Letschert denkt van wel, maar daarvoor is wel een bescheiden houding nodig van de nieuwe ministers. “Een minderheidskabinet kan niet regeren op automatische piloot. Ze moet constant zoeken naar een meerderheid en draagvlak bij maatschappelijke organisaties. Uiteindelijk wil iedereen – ook de oppositie – vooruit. Die bereidwilligheid is er.”

Dit artikel verscheen eerder in de Nieuwsbrief Democratie en Rechtsorde. Daarin volgt Brusselse Nieuwe de staat van de democratische rechtsorde in Europa, van uitspraken van het Europees Hof tot politieke besluiten die Nederland raken. Abonneer je nu en ontvang elke twee weken verdiepende verhalen, interviews en nieuws in je mailbox.