“Sinds wanneer is Europa zo populair?”, fluisterde Tweede Kamerlid Sebastiaan Stöteler (PVV) vol verbazing in het oor van collega Henk Vermeer (BBB). De twee zaten naast elkaar in een vergaderzaaltje toen de minister van Buitenlandse Zaken Tom Berendsen de kabinetspositie over EU-uitbreiding kwam toelichten. De zaal zat bomvol Kamerleden, die zó lang de tijd namen voor hun eigen standpunten – en voor het onderbreken van elkaar – dat er voor Berendsen geen spreektijd over bleef. Twee weken later schoof de minister opnieuw aan.

Oekraïne als bondgenoot

“De toekomst van Oekraïne ligt in de Europese Unie”, begon Berendsen zijn betoog. Het kabinet wil dat nieuwe lidstaten de Unie sterker maken en in Oekraïne wordt een goede bondgenoot gezien. “Een sterke defensie-industrie, een grote economie en kritieke grondstoffen”, somde Berendsen de pluspunten op, “Oekraïne gaat de slagkracht van de EU vergroten.” 

Landen moeten het lidmaatschap kunnen dragen, voegde hij toe. Oekraïne moet haar rechtsstaat verbeteren en met corruptie moet worden afgerekend, wil het land aanspraak maken op EU-lidmaatschap. Of de oorlog met Rusland een rol speelt voor Oekraïne’s kansen? “De geopolitieke context van kandidaat-lidstaten speelt een rol in onze overweging”, bleef Berendsen spaarzaam.   

Volgens het kabinet is het toetredingsproces van Oekraïne onnodig stil komen te liggen en Berendsen wijst daarvoor naar de voormalige Hongaarse premier Viktor Orbán. “Hongarije blokkeerde, en nu moeten we praten om die blokkades aan de kant te krijgen”, hintte hij op een gesprek met de kersverse premier Péter Magyar.

Interne hervormingen

De Europese Unie moet hervormen, anders kan één lidstaat EU-uitbreiding blijven tegenhouden zoals Hongarije deed. Nu nog moeten alle 27 lidstaten iedere tussentijdse stap in het toetredingsproces van kandidaat-landen goedkeuren. Het kabinet overweegt af te stappen van die unanimiteit. Wel wil het kabinet het veto behouden bij sleutelmomenten, zoals de formele toetreding van een land.

Orbán strooide met zijn veto vaker zand in de Europese motor, bijvoorbeeld bij het Europese buitenlandbeleid. De Hongaarse oud-premier hield eigenhandig het 20e sanctiepakket voor Rusland tegen, evenals de miljardensteun aan Oekraïne. Ook dat ziet het kabinet graag anders: Europa moet af van het veto in haar buitenlandbeleid, zodat ze sneller en daadkrachtiger kan optreden.

Stok om mee te slaan

Een van de zorgen van de Tweede Kamerleden is dat de EU machteloos staat als een nieuwe lidstaat, eenmaal toegetreden, zich niet aan de Europese afspraken houdt. “Dan kunnen we niets meer doen”, waarschuwde CDA’er Harmen Krul, zoals toen de Unie lange tijd machteloos toekeek naar de Hongaarse wanpraktijken onder Orbán. Maar Berendsen is achter de schermen bezig met een oplossing: zogeheten safeguards.

Deze waarborgen kunnen in het toetredingsverdrag met individuele landen worden opgenomen. “Een stap terug in je rechtsstaat? Dat betekent dat je geld verliest”, geeft Berendsen een voorbeeld. Wie niet wil luisteren moet voelen. Zo ging uiteindelijk ook Hongarije door de knieën.

Stap voor stap

Op dit moment is het toetredingsproces zwart-wit: landen zijn geen lid, tot ze aan alle Kopenhagencriteria voldoen en dan zijn ze wel lid. Achter de schermen is Nederland bezig met een nieuw model, verklapt Berendsen, waarover wordt gesproken met Frankrijk en Duitsland. Bij een zogeheten ‘graduele toetreding’ worden landen stap voor stap toegelaten tot de EU-familie naarmate zij aan meer toetredingseisen voldoen.

Op die manier kunnen landen al eerder profiteren van hun aanstaande EU-lidmaatschap, die ook kunnen helpen bij de hervormingen. Eerder haalde een motie van Felix Klos (D66) om graduele toetreding mogelijk te maken al een meerderheid in de Kamer. Maar, was Berendsen zeer helder, voor volledig lidmaatschap moet een kandidaat nog altijd voldoen aan alle Kopenhagen-criteria.

Wil je alles weten over de uitbreiding van de Europese Unie? In de Nieuwsbrief Democratie en Rechtsorde praat Alistair Keepe je bij. Abonneer je nu en ontvang elke twee weken verdiepende verhalen, achtergronden en nieuws rechtstreeks in jouw mailbox.