“Send them back! Send them back! Send them back!” Bijna triomfantelijk schalt het gescandeer door het Europees Parlement in Straatsburg. De terugkeerwet, het sluitstuk van het Europees Asiel- en Migratiepact, is zojuist met een meerderheid aangenomen door de christendemocratische, rechtse en extreemrechtse partijen in het Parlement.
Ook Europarlementariërs van de VVD staan en klappen, terwijl de Europarlementariërs van Pro hun afschuw uitspreken over hun Nederlandse collega’s. De spanning is voelbaar. Hoe is het zo ver gekomen met de terugkeerwet, die voor zo’n scherpe tweedeling zorgt? En wat houden de nieuwe regels precies in?
Hoe is het zo ver gekomen?
Tot voor kort werd terugkeer in de EU geregeld via een verordening uit 2008. In 2016 stelde de Commissie al voor om die te hervormen, maar de onderhandelingen liepen destijds vast in het Parlement. Onder druk van de lidstaten presenteerde de Commissie in maart 2025 toch een nieuwe terugkeerverordening.
Malik Azmani, Europarlementariër van de VVD, werd onderhandelaar van het dossier namens het Parlement. Hoe hij tevergeefs op zoek ging naar een compromis en werd verrast door een strenger plan van de christendemocraten in samenwerking met extreemrechtse partijen, schreven we al in de Brussels Peil van 7 juni.
Ondanks het politieke verlies van Azmani bleef hij aan als onderhandelaar, die zelf wel oren zou hebben naar een strengere wetgeving. De VVD’er zei tijdens de onderhandelingen met de lidstaten – terwijl hij het plan van de christendemocraten en extreemrechts verdedigde – nog over zijn initiële compromis: “Wie zegt dat mijn rapport precies datgene is wat ik zélf wil?”
Die strengere wetten kwamen er. Volgens bronnen binnen het Parlement zou niet Azmani maar mede-onderhandelaar François-Xavier Bellamy het voortouw hebben genomen. De Franse christendemocraat zou namens het Parlement zowel in achterkamertjes als in de officiële onderhandelingen met de lidstaten en de Europese Commissie zijn stempel hebben gedrukt op de strengere terugkeerwetten zoals die er nu liggen.
Wat houden de regels precies in?
De grootste verandering onder de nieuwe regels is de introductie van de zogenoemde terugkeerhubs. Dit zijn detentiecentra in derde landen waar mensen wiens asiel is afgewezen naartoe kunnen worden gestuurd. Onder de huidige regels mogen mensen alleen worden teruggestuurd naar hun land van herkomst, doorreis of een land waar ze vrijwillig heen willen.
Niet altijd nemen die landen mensen terug. Daarom wordt slechts één op de vijf mensen die geen asiel krijgt in Europa daadwerkelijk teruggestuurd. De terugkeerhubs moeten daar verandering in brengen, en dus kunnen afgewezen asielzoekers naar ieder land worden gestuurd waar de EU een afspraak mee heeft. “Mensen die hier niet welkom zijn, kunnen nu als ongewenste post over de wereld worden verscheept”, legt Volt-Europarlementariër Anna Strolenberg de regel uit.
Hoelang kunnen mensen worden vastgezet?
Maximaal 2,5 jaar, waar dit voorheen 1,5 jaar was. Als zij vastzitten in een EU-lidstaat, gaan zij daarna op vrije voet. Als zij in een terugkeerhub in detentie zitten, is niet duidelijk wat na die 2,5 jaar gebeurt. In de wet staat alleen dat lidstaten daarover afspraken moet maken met het derde land. Ook kinderen kunnen in de hubs worden vastgezet, al zijn kinderen zonder begeleiding uitgesloten.
Naast de terugkeerhubs kunnen mensen die worden uitgezet ook in gevangenissen worden opgevangen. Dit kon ook al onder de vorige wet, maar tegenwoordig mogen dit ook gevangenissen zijn waar veroordeelden zijn vastgezet. Afgewezen asielzoekers krijgen zodoende dezelfde behandeling als misdadigers.
Bovendien kunnen mensen in detentie worden geplaatst nog voordat hun asielprocedure is afgerond. Volgens de nieuwe regels mogen mensen die niet meewerken aan hun procedure direct in detentie worden geplaatst. Hetzelfde geldt voor mensen die een veiligheidsrisico vormen, die zelfs voor onbepaalde tijd mogen worden vastgezet.
Problematisch aan deze regel is dat zij heel veel ruimte voor interpretatie overlaat aan de lidstaten. In de wet staan geen duidelijke criteria voor wanneer iemand het proces frustreert. Wat betreft het veiligheidsrisico is het genoeg om iemand voor onbepaalde tijd vast te zetten als er ‘gegronde aanwijzingen’ zijn dat diegene de intentie heeft om een misdaad te plegen. Hoe die gegronde aanwijzingen of de intentie moet worden hardgemaakt, staat nergens.
Krijgen we dezelfde praktijken als in de VS?
Er is op aandringen van de lidstaten een nieuw artikel aan de wet toegevoegd die nationale autoriteiten toestaat huiszoekingen en doorzoekingen van andere ‘relevante verblijfplaatsen’ uit te voeren. Hulporganisaties waarschuwden eerder al voor ‘ICE-achtige praktijken’.
Ook hoeft het risico op refoulement – vervolgd worden naar het land waarnaar je wordt teruggestuurd – niet langer systematisch te worden beoordeeld in asielaanvragen, waar dit voorheen nog wel een vereiste was. Autoriteiten hoeven het risico op vervolging alleen te beoordelen wanneer relevante informatie beschikbaar is. Dit brengt mensen die vluchten voor geweld in gevaar wanneer zij niet kunnen aantonen dat zij gevaar lopen wanneer ze worden teruggestuurd.
“Send them back! Send them back! Send them back!” Onder de nieuwe terugkeerwet is dat een stuk makkelijker geworden, precies zoals de bedoeling was. De sociaaldemocraten, groenen en links keken machteloos toe. “Shame on you! Shame on you! Shame on you!” terugroepen, was hun laatste daad van verzet.
Blijf op de hoogte van alle ontwikkelingen rondom het Europees Asiel- en Migratiepact. Abonneer je nu op onze Nieuwsbrief Migratie en ontvang elke twee weken van Emma du Chatinier verdiepende verhalen, nieuws en interviews in jouw mailbox.
