In Brussel zijn ze pragmatisch: “De invoering zal niet vlekkeloos gaan, maar na elf jaar krijgen we een systeem waar de lidstaten met elkaar samenwerken in plaats van ieder voor zich”, zegt CDA-Europarlementariër Jeroen Lenaers.
Migratie domineert al jaren het politieke debat. In Nederland zijn er twee kabinetten door gevallen. Rutte IV in 2023, nadat VVD-minister Dilan Yesilgöz de val veroorzaakte door te beweren dat duizenden mensen via nareis naar Nederland kwamen – het bleken er hooguit enkele tientallen per jaar. Kabinet-Schoof viel in juni 2025 toen de PVV de stekker eruit trok omdat de asielmaatregelen niet streng genoeg waren. Ook was er een noodwet die het na veel discussie niet haalde en sneuvelde een deel van de wetten van PVV-minister Marjolein Faber in de Eerste Kamer omdat de PVV op het laatste moment tegen haar eigen wet stemde.
Het resultaat van al dit politieke gekibbel lijkt veel op “het strengste asielbeleid ooit”, zoals de PVV verlangde. Het tweestatusstelsel – dat onderscheid maakt tussen vluchtelingen met meer en minder kans op een vaste verblijfsvergunning – haalde een meerderheid. En vorige week stemde de Tweede Kamer in met de Wet terugkeer en vreemdelingenbewaring: wie actief weigert mee te werken aan zijn eigen uitzetting, de zogeheten terugkeerfrustreerder, riskeert voortaan een gevangenisstraf of boete.
Al deze regels komen bovenop het Europese Asiel en Migratiepact dat volgende week in werking treedt. Deze regels moeten zorgen voor snellere asielprocedures en een eerlijkere verdeling van vluchtelingen over het continent. Onderdeel daarvan is ook een nieuwe terugkeerverordening die de uitzetting van vluchtelingen naar plekken buiten de EU mogelijk maakt.
Chaos in Europa
Het politieke theater bleef niet beperkt tot Nederland. Europa kon er ook wat van. Italië bouwde onder Giorgia Meloni al een detentiecentrum in Albanië voor uitgeprocedeerde asielzoekers. Dat is juridisch omstreden, maar een voorbode van hoe het Europese beleid er uit gaat zien. Want de terugkeerverordening, die regelt hoe uitgeprocedeerde asielzoekers terug moeten naar hun land van herkomst, is nu goedgekeurd. VVD-Europarlementariër Malik Azmani was aangesteld als rapporteur en hoofdonderhandelaar namens het Europees Parlement. Na oneindig veel overleg had hij zijn voorstel klaar. Bij de stemming werd hij verrast. De christendemocraten (de Europese familie van CDA en NSC) hadden in stilte een alternatief voorstel geschreven dat verder ging dan het zijne. Lange detentie is bijvoorbeeld mogelijk en gezinnen met kinderen mogen ook naar terugkeerhubs.
Dat voorstel haalde een meerderheid met steun van conservatieve en radicaal-rechtse fracties, waaronder de PVV en het Duitse AfD. Lenaers verdedigde de werkwijze: “Toen bleek dat er met de sociaaldemocraten geen compromis in het midden mogelijk was, hebben we alternatieven ontwikkeld.” Dat de wet strenger is uitgevallen, erkent hij: “Ja, op onderdelen is de wet strenger geworden: terugkeer wordt beter afdwingbaar, migranten krijgen meer verplichtingen en verantwoordelijkheid. Voor ons was daarbij essentieel dat de rechtsbescherming overeind blijft.”
Azmani bleef aan als onderhandelaar, ook al had zijn eigen voorstel geen meerderheid behaald. Na de stemming zei hij: “Europa moet grip krijgen op migratie. Dat betekent dat wie geen recht heeft om hier te blijven ook daadwerkelijk moet vertrekken.” Inmiddels ligt er een akkoord met de lidstaten, dat hij omschreef als de basis voor een “eerlijk, effectief en werkbaar terugkeersysteem”. Asielminister Bart van den Brink sloot zich daarbij aan: “Goed nieuws uit Brussel.”
Wondermiddel of fopspeen?
Volgens PVV-Europarlementariër Marieke Ehlers is het dat laatste. Binnen twaalf weken duidelijkheid geven over de verblijfskansen van een asielzoeker? Onmogelijk, zegt ze.
Vanuit de Europese Commissie klinkt het geluid dat zo’n grote systeemwijziging nooit helemaal soepel gaat, precies het standpunt van Lenaers. Volgens hem is belangrijk dat lidstaten voortaan met elkaar gaan samenwerken. En: we moeten volhouden, “omdat we er op termijn een veel beter georganiseerd systeem voor terugkrijgen”.
Het kabinet hoopt voor het einde van het jaar een plan voor terugkeerhubs te hebben om daar uitgeprocedeerde migranten heen te sturen. Komen er in Europa deportaties zoals in de Verenigde Staten? Lenaers garandeert van niet: “Die vergelijking gaat mank. Europa kent rechterlijke toetsing, proportionaliteit, toezicht en het verbod op refoulement. Terugkeer moet stevig zijn, maar nooit willekeurig of onmenselijk.”
