Polen was eind jaren tachtig even welvarend als Belarus. Nu is Polen ruim drie keer zo rijk. Dat is wat EU-lidmaatschap kan doen, zei Gert Jan Koopman, directeur-generaal uitbreiding bij de Europese Commissie, tegen de Tweede Kamer. En dat perspectief komt nu voor een nieuwe groep landen in zicht. “Er moeten beslissingen genomen worden”, aldus Koopman.

Volgens hem zijn er een aantal landen die dicht bij lidmaatschap zijn, zoals Moldavië, Montenegro en Albanië. Zij zouden eind 2027 of 2028 klaar zijn om toe te treden. Ze moeten nog hervormingen doorvoeren, maar zijn goed op weg. “In Albanië worden bijvoorbeeld alle rechters en openbaar aanklagers doorgelicht. Daar is al zestig procent vertrokken. Sommigen vrijwillig, anderen niet. Dat geeft aan dat het heel belangrijk is dat in een nieuwe lidstaat de rechterlijke macht professioneel en integer is.”

In oorlog

Naast deze drie landen is er ook nog Oekraïne. Omdat dat land in oorlog is, is de situatie iets lastiger. In potentie kan een toetreding van Oekraïne goed uitpakken voor de EU, schetst Koopman. “Het land heeft veel kritische mineralen, een goede defensieindustrie waar Europa zich aan kan optrekken en veel toegevoegde waarde op het gebied van landbouw. Ook heeft het een grote gasopslag en mogelijkheden voor de opwekking van hernieuwbare energie.” Maar voor Oekraïne moet nog veel gebeuren en daarom is toetreding over een jaar niet realistisch, ziet Koopman. Gedeeltelijke toetreding, bijvoorbeeld op het gebied van de elektriciteitsmarkt, zou een goed idee zijn om daarna toe te werken naar een volwaardig lidmaatschap.

Ook IJsland en Noorwegen kwamen ter sprake. In IJsland is er deze zomer een referendum over de vraag of de toetredingsonderhandelingen met de EU heropend worden en ook in Noorwegen klinken er geluiden dat een EU-lidmaatschap voordelig zou kunnen zijn. Het gaat voor die landen niet per se om economische voordelen, maar om defensiesamenwerking en -garanties.

Stemrecht

De aanwezige Kamerleden Sebastian Stöteler (PVV), Felix Klos (D66) en Tom van der Lee (Pro, voorheen GroenLinks-PvdA) vroegen Koopman veel over de zogeheten ‘safeguards’. Dat zijn mechanismen om nieuwe lidstaten aan de regels te houden en om de EU bestuurbaar te houden naarmate er meer landen bij komen. Volgens Koopman zijn er gesprekken over zulke waarborgen, zoals het afpakken van stemrecht van een land op bepaalde onderwerpen als een nieuwe EU-lidstaat daar de koers wijzigt.

“Wordt Europa niet onbestuurbaar als er straks meer dan dertig regeringsleiders hun veto kunnen uitspreken?”, vroeg Klos zich af. Volgens Koopman is het goed om het perspectief te zien. “Toen Oostenrijk toetrad, was men daar ook bang voor.” Maar: “Hervormingen van de besluitvormingen in de EU zijn nodig, los van de uitbreiding. Het wordt inderdaad risicovoller naarmate er meer lidstaten zijn”, erkende hij. 

Goede buur of verre vriend?

Stöteler had daar zo zijn twijfels over. Als je een buurland opneemt in de EU, haal je in feite een buur met betwist grondgebied bij je in huis en sta je ineens zelf aan de rand van het ravijn. “Je kan beter een goede burenrelatie hebben”, zei hij. Is het dan niet slimmer om gewoon goede afspraken te maken, zonder hen lid te maken?

Koopman draaide de redenering om. “Maar wat als dat huis naast je een zwakke fundering heeft en op instorten staat? Wat betekent dat voor ons huis?” Een lidmaatschap geeft de EU meer mogelijkheden om afspraken echt na te laten komen dan losse verdragen, zei hij. Maar hij erkende ook de keerzijde: als een land er intern een puinhoop van maakt, is toelaten ook gevaarlijk.

Minister van Buitenlandse Zaken Tom Berendsen gaat vandaag met Tweede Kamerleden in gesprek over de uitbreiding van de Europese Unie. Het verslag hiervan verschijnt in de Nieuwsbrief Democratie en Rechtsorde. Abonneer je nu en ontvang dit artikel rechtstreeks in jouw mailbox.