De Europese discussie over het omstreden landbouwgif glyfosaat laait opnieuw op, nadat een nieuwe wetenschappelijke studie een verband legt tussen het middel en kanker bij proefdieren. Europarlementariërs roepen op tot een verbod, en de Europese Commissie vraagt toezichthouders om een herbeoordeling. De voedselwaakhond EFSA kan echter nog geen inhoudelijk oordeel vellen, omdat het aan cruciale onderzoeksdata ontbreekt.

De nieuwe studie toont een significant verband aan tussen blootstelling aan glyfosaat en de ontwikkeling van verschillende soorten kanker bij ratten. In de studie, uitgevoerd door het Italiaanse onderzoeksinstituut Ramazzini, kregen ratten vanaf de zwangerschap tot het einde van hun leven kleine hoeveelheden glyfosaat via het drinkwater toegediend. Zelfs bij lage doses – waarvan wordt aangenomen dat ze veilig zijn – zagen onderzoekers een duidelijke toename van kanker. Vooral leukemie kwam vaker voor én op jongere leeftijd dan normaal. Ook werden op meerdere plekken tumoren gevonden. Deze kankers kwamen niet of nauwelijks voor bij dieren die geen glyfosaat kregen. 

Zorgen bij wetenschappers en politici

De onderzoekers concluderen dat het middel bij proefdieren kankerverwekkend is, ook bij langdurige blootstelling aan hoeveelheden die in Europa als ‘aanvaardbaar’ gelden. De onderzoekers pleiten ervoor dat toezichthouders het gebruik van glyfosaat opnieuw onder de loep nemen.

Niet alleen de onderzoekers zijn bezorgd over het gebruik van het bestrijdingsmiddel, dat in 2023 door de Europese Commissie nog als ‘veilig’ werd beschouwd. Europarlementariërs Dirk Gotink (NSC) en Gerben-Jan Gerbrandy (D66) hebben al vragen gesteld aan de Europese Commissie om het onderzoek grondig te bekijken. “Tien jaar geleden waarschuwde de Wereldgezondheidsorganisatie al voor de gevaren van glyfosaat”, zegt Gerbrandy op Bluesky. “Nu worden de kankerverwekkende vermoedens bevestigd door de wetenschap.” Gerbrandy vraagt de Commissie of zij opnieuw kunnen beoordelen of het bestrijdingsmiddel goedgekeurd moet zijn en of er tot die tijd een tijdelijk verbod op het gebruik ervan kan komen. 

Waakhond is op de hoogte

De Europese voedselwaakhond EFSA laat in een reactie aan Brusselse Nieuwe weten op de hoogte te zijn van het Ramazzini-onderzoek, maar stelt dat ze nog niet inhoudelijk kunnen beoordelen. Volgens EFSA is daarvoor toegang tot de ruwe data nodig – zoals de exacte meetresultaten en gebruikte methoden – en die zijn ondanks herhaalde verzoeken nog niet aangeleverd.

De Europese Commissie bevestigt op 11 juni te zijn geïnformeerd over het onderzoek. “We roepen het instituut met klem op om de primaire data van het onderzoek zonder uitstel beschikbaar te stellen aan EFSA en ECHA, zodat zij een onafhankelijk en grondig oordeel kunnen vellen”, aldus een woordvoerder. 

LTO pleit ook voor verbod

In Nederland is het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) – de instantie die in Nederland bepaalt of bestrijdingsmiddelen veilig genoeg zijn om gebruikt te worden – al bezig om de nieuwe Ramazzini-studie te beoordelen, op aandringen van het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur. Volgens Ctgb duurt dat enkele weken, dat meldt de organisatie aan Nieuwe Oogst.

Boerenorganisatie LTO roept Nederland en Europa op om haast te maken met deze beoordeling. “Mocht uit hun analyse blijken dat de onderzoeksresultaten correct zijn en er daadwerkelijk een verhoogd risico op kanker bestaat voor mens en dier, dan is voor LTO zonneklaar dat de toelating van glyfosaat met onmiddellijke ingang moet worden ingetrokken”, zo reageert de organisatie tegenover Zembla. “De bescherming van de volksgezondheid en het voorkomen van menselijk leed moeten altijd voorop staan.”

Naar schatting gebruiken nog altijd duizenden Nederlandse boeren glyfosaat; uit cijfers van CBS blijkt dat er in 2022 er ruim 760.000 kilo van het middel in Nederland werd verkocht.

Eerdere discussie

De discussie over het toestaan van glyfosaat speelt al langer. In 2023 kwamen de lidstaten niet uit op een gekwalificeerde meerderheid (minstens 15 lidstaten die samen minimaal 65 procent van de Europese bevolking vertegenwoordigen). Nederland onthield zich van stemming, ondanks een motie van de Tweede Kamer die de minister van Landbouw opriep om in Europa tegen te stemmen. De Kamerleden maakten zich zorgen over mogelijk verhoogd risico op Parkinson bij het gebruik van glyfosaat. De Europese Commissie moest de knoop doorhakken en deed dat ook. Volgens de Commissie was glyfosaat veilig genoeg om het gebruik ervan de komende jaren door te zetten. De Europese voedselwaakhond EFSA oordeelde deze zomer dat er onvoldoende aanwijzingen zijn dat glyfosaat zo schadelijk is dat het verboden moet worden. Het gebruik van het bestrijdingsmiddel werd voor tien jaar goedgekeurd, in 2033 zou er weer een nieuwe beoordeling plaatsvinden. 

Toentertijd waren wetenschappers al bezorgd. In een brief stelden zij dat “belangrijke, onafhankelijke, wetenschappelijke studies nauwelijks zijn meegenomen” in de beoordeling van EFSA. Ze zouden zich te veel hebben laten leiden door “selectief onderzoek”, vaak betaald door de landbouwsector. Een woordvoerder van de Europese Commissie erkende tegenover Euronews dat het Ramazzini-onderzoek al bekend was bij de Europese Commissie, maar dat de resultaten nog niet definitief waren waardoor het niet meegenomen kon worden in de beoordeling. Bekijk hier een reportage van Brusselse Nieuwe uit 2023 over het gebruik van glyfosaat.

De Europese Commissie zegt nu tegenover Brusselse Nieuwe dat bij eerdere herbeoordelingen al het beschikbare bewijs over het mogelijke kankerrisico van glyfosaat is meegenomen. 

Kan een verbod nog wel?

De alarmerende resultaten zijn nu wel officieel. Kan de Europese Commissie nog ingrijpen en de goedkeuring intrekken? De Commissie heeft wél mogelijkheden om in te grijpen. Na advies van de waakhond kan de Commissie besluiten om het middel alsnog te verbieden of het gebruik te beperken. In ernstige gevallen, zoals bij direct gevaar voor de volksgezondheid, kan ze zelfs een tijdelijk verbod instellen – zonder eerst advies af te wachten.

Dat laatste is onwaarschijnlijk, hoewel Gerbrandy dat wel verlangt. De Europese Commsie zegt dat zij EFSA vraagt om te beoordelen of de nieuwe informatie de eerdere conclusies verandert. “Als daaruit blijkt dat glyfosaat niet langer voldoet aan de toelatingscriteria, zal de Commissie onmiddellijk overgaan tot aanpassing of intrekking van de goedkeuring”, aldus de woordvoerder. Maar voordat het zover is, moet EFSA toegang krijgen tot de ruwe onderzoeksdata.

Abonneer je op de Landbouw & Visserij-nieuwsbrief van Brusselse Nieuwe en blijft op de hoogte van de laatste ontwikkelingen. Ontvang elke twee weken exclusief nieuws in je mailbox.