Door: Felix Klos en Thomas Huttinga

Een publiek debat over uitbreiding van de Europese Unie wordt steeds belangrijker. Het is niet slechts een technische aangelegenheid, maar een kwestie die onze soevereiniteit en geopolitieke weerbaarheid versterkt. In turbulente Atlantische tijden hebben we kandidaat-lidstaten nodig voor toegang tot kritieke grondstoffen, voor defensiesamenwerking en economische groei. Om de uitbreiding te laten slagen zijn echter grondige hervormingen nodig.

Op 9 mei 1950 zag de eerste voorloper van de Europese Unie het levenslicht. De Franse minister van Buitenlandse Zaken Robert Schuman kondigde een organisatie aan van zes West-Europese landen, “die openstaat voor deelname van de andere landen van Europa”. Dat is gebleken. Driekwart eeuw later is de Europese Unie met 27 leden de enige statenbond ter wereld waar de landen voor in de rij staan. Montenegro nadert toetreding, Albanië en Oekraïne volgen snel daarachter, IJsland en Noorwegen brengen het Europese debat weer op gang. En al maken ze formeel geen kans, zelfs de Canadezen zouden bij ons willen horen. Het is het best denkbare tegenargument voor de doempraat uit Washington en Moskou.

De Europese Unie staat nu voor een monsterklus om de nieuwe uitbreidingsgolf te laten slagen. Wij zien drie ingrediënten voor een succesrecept: een pragmatische geopolitieke benadering, een nieuwe vorm van geleidelijke toetreding, en het afschaffen van veto’s.

Eigenbelang, geen liefdadigheid

EU-landen zouden er goed aan doen niet alleen bezwaren op te werpen tegen uitbreiding, maar pragmatisch te kijken naar de geopolitieke kansen die het biedt. Oekraïne is een goed voorbeeld. Het EU-lidmaatschap is geen cadeautje dat wij president Zelensky uit goedheid en historische verantwoordelijkheid geven, maar knalhard eigenbelang.

Oekraïne biedt het sterkste en modernste leger van Europa. Het land heeft een jonge, Europagezinde bevolking met uitstekend beroepsonderwijs en grote innovatiekracht. Daar komen aanzienlijke reserves aan zeldzame aardmetalen bij, en een overvloed aan goedkope groene energie. Pragmatisme zou de armen moeten openen in plaats van de deuren sluiten.

Van lichtknop naar dimmer

Toetreding werkt nu als een ouderwetse lichtknop: aan of uit. Maar wat we nodig hebben is een dimmer die de overgang naar het volle licht van lidmaatschap gelijkmatig regelt. Als landen de voordelen van lidmaatschap sneller ervaren, kunnen zij de zware hervormingen die ze moeten doorvoeren beter dragen. Geef landen als beloning voor fundamentele hervormingen van de rechtsstaat alvast spreekrecht in de Europese instellingen en bredere toegang tot Europese fondsen. Zo blijft het perspectief levend en de kans op frustratie die leidt tot geopolitieke verwijdering minimaal.

Andersom moet de dimmer dan ook gaan werken: als landen terugvallen tijdens het proces verliezen zij de opgebouwde rechten. Nieuwe toetredingsverdragen bieden een kans om te anticiperen op een terugval zoals Hongarije die beleefde onder premier Viktor Orbán.

Schaf het veto af

Als we erin slagen de kandidaten aan boord te krijgen, zitten er al op korte termijn meer dan 30 regeringsleiders aan tafel in Brussel. Hoe kunnen die tot kordate besluiten komen over buitenland- en defensiebeleid als iedere lidstaat de mogelijkheid krijgt om voor eigen gewin besluiten eindeloos te blokkeren, zoals Orbán te pas en te onpas deed? We kunnen de nieuwe bewoners van ons Europese huis alleen goed verwelkomen als we het grondig opruimen. Schaf het veto af, besluit per meerderheid. Nederland moet als groot en belangrijk Europees land alle diplomatieke invloed aanwenden om dit voor elkaar te krijgen. Duitsland is bijvoorbeeld al om, zal Nederland volgen?

De Europese Unie is de reden dat we onze vrijheid al zo lang en zo succesvol hebben behouden. Dat vieren we op 9 mei. De uitbreiding van de Europese Unie, als we die goed uitvoeren en voorbereiden, biedt een nieuwe kans om de vrijheid te verdedigen en te bestendigen.

Felix Klos is Kamerlid voor D66 en rapporteur EU-uitbreiding namens de Tweede Kamer. Thomas Huttinga is auteur en docent Europees recht bij de Universiteit Utrecht.