“De toenemende online radicalisering van kinderen en jongeren vormt een reëel risico voor de nationale veiligheid”, zei Ester van Beurden in de Tweede Kamer tijdens een rondetafelgesprek over verkiezingsinmeging. De directeur Cybersecurity bij de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) ziet dat steeds jongere kinderen steeds heftigere beelden tegenkomen op sociale media.Tijdens het gesprek waren onafhankelijke experts en vertegenwoordigers van Meta, TikTok en Google ook aanwezig. Het platform X weigerde te komen.
Gemeenteraadsverkiezingen
Ook directeur van Stichting Post-X Society Pieter van Boheemen ziet een negatieve rol van de socialemediaplatformen. Hij deed onderzoek naar online verkiezingsinmening en vond honderden voorbeelden van extremisme, trollenlegers en desinformatie terug − ondanks de verplichtingen van de Europese Digital Services Act (DSA) die dit soort activiteiten aan banden moet leggen. Van Boheemen verwijt de platforms gebrek aan transparantie, omdat zij geen inzicht geven in de werking van hun aanbevelingsalgoritmen.
Van Boheemen detecteerde in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen al meer dan 250 advertentiecampagnes. “Wij tonen aan dat er van alles mis is”, zei de onderzoeker. “Waarom duurt het zo lang voordat er actie wordt ondernomen?” De schadelijke berichten die hij meldt, worden vaker niet dan wel verwijderd. Zo haalde TikTok in oktober een gerapporteerd haatfilmpje tegen Frans Timmermans pas na vragen van NRC offline. Het bericht had toen al 300.000 weergaven.
Geschikte content
De aanwezige vertegenwoordigers van de techgiganten zagen het anders. “We zijn niet naïef, we weten dat mensen misbruik van ons platform maken en willen maken”, zei Thierry Marchan-Huiser namens TikTok. Meta, Google en TikTok zeggen al zo veel mogelijk maatregelen te treffen om het grootste deel van de kwaadwillende content te verwijderen en de DSA te volgen.
Marchan-Huiser herkende zich niet in het beeld dat de bedrijven onderzoekers geen toegang geven tot hun gegevens: “De Europese Commissie kan als toezichthouder onderzoek doen naar algoritmen en de benodigde data aanvragen.” Bovendien is het ook een commercieel belang om een “veilig, leuk en prettig platform” te hebben, aldus Edo Haveman van Meta. Het “over-, over-, overgrote deel” van de content op de sociale mediakanalen zou daarom dankzij de algoritmen “leuk en fijn” zijn.
Sarah El Boujdaini (D66) noemde de houding van de vertegenwoordigers bagatelliserend. Op haar vraag naar wat de bedrijven concreet hebben gedaan om inmenging bij de verkiezingen tegen te gaan, antwoordde Haveman: “Er is niets gezien rondom de Nederlandse verkiezingen dat ertoe heeft geleid dat we aan de achterkant dingen hebben aangepast of hebben moeten aanpassen.”
Amerikaanse druk
De techbedrijven gaven niet thuis op de vragen van de Kamerleden. Logisch, volgens Lotje Beek, beleidsadviseur bij Bits of Freedom. “De huidige platforms zijn deel van het probleem, niet van de oplossing. We kunnen niet verwachten dat zij uit zichzelf maatregelen nemen die hun verdienmodel kunnen schaden.”
Daarom vindt Beek dat overheden zelf moeten inzetten op wetgeving en handhaving. Zij ziet hiervoor een belangrijke rol voor de eind dit jaar verwachte Europese Digital Fairness Act (DFA), die consumenten moet beschermen tegen manipulatieve technieken van bedrijven.
Afgelopen najaar spande de digitale mensenrechtenorganisatie een kort geding aan tegen Meta vanwege het overtreden van de DSA, omdat gebruikers van Instagram en Facebook enkel tijdlijnen konden zien die gebaseerd zijn op profilering. Ook in het hoger beroep gaf de rechter Bits of Freedom gelijk: Nederlandse gebruikers kunnen nu kiezen voor een chronologische tijdlijn. In andere Europese landen is dat, zolang de Commissie niet ingrijpt, niet het geval.
Goede voorbeeld
Ook Marleen Stikker, oprichter en directeur-bestuurder van Waag Futurelab, riep de Europese Unie op om de poot stijf te houden: “De markt zit vast door monopolieposities van techbedrijven en wordt nu opengebroken. We mogen niet zwichten voor Amerikaanse druk.”
Beek riep de Kamerleden daarom op om zelf het goede voorbeeld te geven en zich niet langer te binden aan de grote socialemediaplatforms, ook niet tijdens verkiezingscampagnes. “Altijd fijn als de verantwoordelijkheid terug bij ons komt te liggen”, grijnsde Queeny Rajkowski (VVD).
Dit artikel verscheen eerder in de Nieuwsbrief Digi en Data. Alistair Keepe praat je daarin elke twee weken bij over al het nieuws, of het nu gaat om big tech, Sillicon Valley of Europese regels. Abonneer je nu en ontvang exclusieve verhalen rechtstreeks in jouw mailbox.
