Bij de officiële presentatie van de Industrial Accelerator Act (IAA) was Eurocommissaris Wopke Hoekstra niet aanwezig. Opmerkelijk, gezien de overlap met zijn portefeuille. Dat heeft alles te maken met het frame van de Europese Commissie. De wet moet niet over ‘groen’ en ‘klimaat’ gaan, maar over het helpen van de Europese industrie, die het zo zwaar heeft. Oorspronkelijk stond er zelfs ‘decarbonisation’ in de naam van de wet, maar dat is er op het laatste moment uit geschrapt: groen taalgebruik roept politieke weerstand op.
Verduurzaming
Maar als je de wet bekijkt, zie je wel degelijk dat het veel gaat over verduurzaming van de industrie in Europa. Bij het bezoek van Hoekstra aan de Tweede Kamer werd dat duidelijk. PVV-Kamerlid Sebastian Stöteler, tot voor kort Europarlementariër, vroeg zich af of de Commissie zich met de wet niet in de eigen voet schiet. “Kunnen we nog wel onderdelen importeren uit Zuid-Korea die we nodig hebben voor de bouw van een kerncentrale? De nieuwe wet vanuit Europa is economisch kolonialisme”, zei hij.
Ook kwam er kritiek uit de hoek van JA21. Kamerlid Michiel Hoogeveen benoemde de voordelen van vrijhandel en zei dat door de wet alles duurder wordt. “Het is toch juist fijn dat we goedkope zonnepanelen uit China importeren. Dan betaalt China voor onze energietransitie.”
Maar precies daar wringt het, volgens Hoekstra. Goedkope zonnepanelen klinken als een cadeau, maar door de overvloedige Chinese staatssteun is de Europese industrie op dit gebied weggevaagd. En China doet hetzelfde op het gebied van bijvoorbeeld windmolens en elektrische auto’s. Daarom moet de Europese industrie worden beschermd en verduurzaamd. Dat is precies wat de Industrial Accelerator Act beoogt.
Koop Europees
Daarin staat onder meer dat overheden voortaan verplicht zijn een deel van hun inkopen te doen bij Europese producenten. Daar zit wel een grote nuance in. Ook producten uit landen waarmee de EU een handelsakkoord heeft, tellen mee – dat zijn er zo’n tachtig, waaronder Zuid-Korea. De kerncentrale-onderdelen, waar Stöteler het over had, kunnen dus gewoon worden ingekocht.
Verder schrijft de wet voor dat een kwart van alle overheidsinkoopcontracten voor staal en aluminium naar koolstofarme producenten gaat. Voor cement is dat vijf procent. Elektrische auto’s die overheden aanschaffen, moeten binnen zes maanden in Europa worden geassembleerd. Of ook de onderdelen Europees moeten zijn, wordt later vastgelegd. En voor batterijen, warmtepompen en zonnepanelen gelden vergelijkbare eisen.
Tot slot stelt de wet voorwaarden aan grote buitenlandse investeringen. Bedrijven van buiten de EU die meer dan honderd miljoen euro investeren in strategische sectoren, moeten aantonen dat Europa er ook iets aan heeft, bijvoorbeeld door lokale banen te scheppen.
Het woord ‘klimaat’ komt dus niet terug, maar het gaat er wel over. Eurocommissaris Stéphane Séjourné, die de wet presenteerde, erkende het zelf op de persconferentie: “We moeten heel duidelijk zijn: de Industrial Accelerator Act gaat de decarbonisatie versnellen. Dat is het hele punt.”
Ineffectief
Toch is er ook kritiek. Econoom Paul Schenderling noemt de wet in een reactie aan Brusselse Nieuwe “ineffectief en inefficiënt”. Publieke inkoopverplichtingen steunen gevestigde bedrijven met publiek geld, terwijl moderne industriepolitiek juist nieuwe, innovatieve bedrijven zou moeten stimuleren, stelt hij. Energie-Nederland wijst op een gerelateerd probleem: de wet richt zich via overheidsaanbestedingen op vijftien procent van de totale vraag. De overige 85 procent, de private markt, blijft buiten schot.
Ook belangenorganisatie Natuur & Milieu had liever gezien dat de wet verder ging dan ‘Made in Europe’. De organisatie pleit voor ‘made green in Europe’: alleen met schone productie heeft de Europese industrie nog toekomst, stelt programmaleider Industrie Michèlle Prins.
De quota’s voor het gebruik van duurzame materialen zijn te laag. “Hierdoor zal toch vaak de goedkoopste fossiele optie winnen en worden bedrijven die willen investeren in schone technologie benadeeld”, aldus Prins. Daarbij komt nog dat niet gedefinieerd is wat ‘koolstofarme’ materialen zijn.
Onderhandelingen
Het voorstel is gedaan, maar de wet is nog lang niet af. Het gaat nu naar de lidstaten en het Europees Parlement, die het kunnen wijzigen en aanscherpen. Hoekstra ziet daar ruimte voor. Hij zei in de Tweede Kamer ervan overtuigd te zijn dat er een verbeterde versie van de IAA komt.
Dit artikel verscheen eerder in onze Nieuwsbrief Klimaat en Energie. Eindredacteur Sander van Vliet praat je daarin elke twee weken bij over al het klimaatnieuws. Met verdiepende verhalen over Europees beleid, tot alles wat politiek Den Haag voor maatregelen neemt. Steun ons, abonneer je nu en blijf op de hoogte.
