Toen Habermas in 2013 de Erasmusprijs in ontvangst nam voor zijn tomeloze inzet voor de Europese democratie, greep de toentertijd 84-jarige filosoof de kans om een pleidooi te houden voor een sterkere Europese Unie met beide handen aan. In de aula van de Erasmus Universiteit Rotterdam betoogde Habermas dat natiestaten het aflegden tegen multinationals. Als de EU aanspraak wilde maken op een rol in de wereldpolitiek, dan moest deze democratischer worden. 

“Habermas leerde ons dat democratie geen vanzelfsprekendheid is, maar een dialoog”, schrijven de liberalen Renew Europe op X. De liberale fractie in het Europees Parlement stelt dat het werk van Habermas in de huidige tijd – met problemen als desinformatie en aanvallen op vrije media – relevant blijft: “Zonder een gezonde publieke ruimte kan de democratie niet overleven. Wij zetten zijn project voort.”

Denazificering

Habermas werd in 1929 geboren en groeide op in Gummersbach, vlak bij Keulen. Hij groeide op met de Hitlerjugend en bracht de laatste maanden van de Tweede Wereldoorlog aan het westelijk front door. Na de oorlog studeerde Habermas in Göttingen, Zürich en Bonn. De oorlog had een blijvende invloed op zijn denken: hij bekritiseerde de ‘schijnnormaliteit’ die hij als jongen had ervaren en was een voorvechter van het rationele debat.

“In de jaren ‘60 had de, om het even heel bot te zeggen, denazificering van Duitsland nog niet plaatsgevonden”, beschrijft professor Vivienne Matthies-Boon, bijzonder hoogleraar ethiek en politieke filosofie aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. “In die moeilijke tijd wees Habermas op de weg van redelijkheid: er is een andere manier om de samenleving te organiseren.”

Koffiehuizen

Die redelijke weg zag Habermas in de achttiende-eeuwse koffiehuizen: een plek waar discussies konden worden gevoerd zonder inmenging van buitenaf. In De structuurverandering van het publieke domein (1962) beschrijft hij deze ruimte als voorbeeld van de nieuwe publieke sfeer. Die gesprekken moeten rationeel zijn en niet worden beïnvloed door macht, stelt hij later in De theorie van het communicatieve handelen (1981). 

“In totalitaire wereldbeelden gaat die dialoog verloren”, legt de hoogleraar uit. “Dankzij polarisatie verdwijnen nuances en de verbondenheid tussen mensen. Habermas verzette zich daartegen en zocht naar de tussenruimte.” Daarom was hij kritisch op studentenprotesten, die hij linksfascisme noemde, en nam hij over het conflict in Gaza een terughoudende positie in.

Grootste filosoof

Was Habermas de grootste Europese denker die nog in leven was? “Ja, ik zou zeggen van wel”, zegt Matthies-Boon. “Hij was een systeembouwer en grondiger dan elke andere filosoof die ik daarna heb leren kennen.” Daarnaast trad Habermas ook als publieke intellectueel grote invloed op Duitse en Europese debatten. Zijn leerling en oud-assistent Axel Honneth heeft goed contact met voormalig Bondskanselier Olaf Scholz. 

“Habermas betekende als filosoof veel voor de EU en tegelijkertijd weinig”, stelt ze. “Hij heeft een betoog gehouden voor de Unie als democratisch vangnet, maar was kritisch op de invloed van eigen- en economische belangen. Daar begon hij zich aan het einde van zijn leven steeds meer zorgen over te maken.” 

Zo hekelt Habermas in zijn essay Over de constitutie van Europa (2011) de vastgelopen Europese integratie waarin geen oog was voor democratische waarden. De Europese Raad en Commissie zouden onder leiding van Angela Merkel en Nicolas Sarkozy (‘Merkozy’) te veel macht hebben toegeëigend, ten koste van het Parlement en de publieke sfeer.

Het verschil maken

Ook op hoogbejaarde leeftijd blijft Habermas schrijven over de actualiteit. Hij uitte zich over de bestorming van het Capitool, inmenging op sociale media en de invloed van AI. “Hij zag het opkomend fascisme waar hij zijn hele leven voor gewaarschuwd heeft”, beschrijft de filosofe. Habermas was daarnaast kritisch op de Europese deelname aan de oorlog in Oekraïne, omdat hij vreesde voor een spiraal van geweld en meer heil zag in onderhandelingen. Matthies-Boon merkt op: “Hoe realistisch dat is als je met iemand als Poetin te maken hebt, is natuurlijk de vraag.”

De EU zou, volgens Habermas, moeten optreden als moreel geweten en de universele waarden moeten uitdragen, bijvoorbeeld door Hongarije aan te spreken op het niet handhaven van mensenrechten. Die Habermasiaanse waarden zijn volgens Matthies-Boon nog steeds relevant: “De EU kan het verschil maken op het gebied van argumentatie en mensenrechten. Maar dan moet het dat wel gaan doen.”

Dit artikel verscheen eerder in de Nieuwsbrief Democratie en Rechtsorde. Daarin praat Alistair Keepe je elke twee weken bij met de laatste ontwikkelingen op gebied van democratie, rechtsstaat en rechtspraak. Abonneer je nu en ontvang verdiepende verhalen, achtergronden en nieuws rechtstreeks in jouw mailbox.