In het politieke debat klinkt vaak de roep om minder arbeidsmigratie. Sommige partijen, zoals de SP en JA21, willen daarbij zelfs tornen aan het vrij verkeer van personen binnen de EU om ook arbeidsmigratie uit EU-landen terug te dringen. Maar volgens hoogleraar Europees migratierecht Tesseltje de Lange (Radboud Universiteit) is dat geen realistische optie: “Aan het vrij verkeer van personen kun je niet zomaar tornen”. 

Een politieke vraag

Is arbeidsmigratie inderdaad zo’n groot probleem als veel politici doen voorkomen? “Dat is uiteindelijk een politieke vraag”, zegt De Lange. “Wat onderzoek laat zien, is dat Nederland een systeem heeft ontwikkeld waarin arbeidsmigranten – vaak EU-burgers in laagbetaald werk – onmisbaar zijn geworden. Tegelijkertijd lukt het ons niet om hen goed te huisvesten en toegang te geven tot voorzieningen. Er moet dus iets veranderen, maar dat betekent niet per definitie minder migratie.”

Volgens De Lange schiet vooral de handhaving tekort. “De Arbeidsinspectie kan het huidige systeem nauwelijks aan. Je zou dan kunnen zeggen dat er minder arbeidsmigratie moet komen, maar je kunt ook stellen dat er meer inspecteurs nodig zijn.” 

Ook robotisering en innovatie kunnen Nederland minder afhankelijk maken van arbeidsmigratie. Om dat aan te moedigen, zou ook een verhoging van de lonen helpen. “Als lonen stijgen, zullen werkgevers vanzelf op zoek gaan naar andere productiemethoden, bijvoorbeeld via robotisering of innovatie. Uit ons onderzoek blijkt dat automatisering juist werkzaamheden kan overnemen die Nederlanders doorgaans niet willen doen, zoals het bedienen van machines. Daardoor zullen er dus minder arbeidsmigranten nodig zijn.”

Niet realistisch

Het overgrote deel van de arbeidsmigranten in Nederland komt uit andere EU-landen. “Behalve voor kennismigranten (hoogopgeleide migranten die op basis van hun technische of wetenschappelijke kennis een verblijfsvergunning krijgen, red.), heeft Nederland een van de strengste toelatingsregimes voor arbeidsmigratie van buiten de EU”, legt De Lange uit. “De meeste arbeidsmigranten komen dus uit de EU zelf – nu vooral uit Roemenië, Bulgarije, Spanje en Portugal.”

Politieke partijen als JA21 en SP opperen dan ook om het vrij verkeer van personen binnen de EU in te perken. Maar juridisch is dat vrijwel onmogelijk, benadrukt De Lange. “Het vrij verkeer van personen is een Europees grondrecht. Daaraan tornen is niet realistisch.”

Bovendien zou het schadelijk voor Nederland zijn om het vrij verkeer van personen in te perken, stelt De Lange. “Nederland is sterk afhankelijk van de Europese interne markt en Nederlanders genieten vele voordelen van het vrij verkeer van personen.”

Volgens haar zou een poging om binnen het bestaande verdragskader uitzonderingen in te voeren – bijvoorbeeld via kostendekkende heffing of beperkingen voor arbeidsmigranten uit EU-landen – juridisch geen stand houden. “Zo’n maatregel zou vrijwel zeker bij de rechter tenietgedaan worden.”

Waar wél ruimte zit

Volgens De Lange ligt de juridische ruimte niet bij het beperken van het vrij verkeer, maar bij betere samenwerking tussen arbeidsinspecties en een sterkere Europese arbeidsautoriteit. “De European Labour Authority zou meer bevoegdheden moeten krijgen om grensoverschrijdende misstanden aan te pakken.”

Daarnaast kan Nederland binnen de bestaande EU-regels de randvoorwaarden verbeteren. “Je zou Europese wetgeving kunnen aanpassen zodat werkgevers die werknemers uitbuiten of onderbetalen, subsidies kunnen kwijtraken. Indirect beleid, maar wél effectief”, aldus De Lange.

Dit interview verscheen eerder in de Nieuwsbrief Migratie. Abonneer je nu en ontvang elke twee weken verdiepende verhalen over Europa, migratie en de impact ervan op Nederland direct in jouw mailbox.