Met groeiende spanningen wereldwijd wordt het Europees buitenlands beleid steeds verder uitgedaagd. “Dit is niet onze oorlog”, antwoordde EU-buitenlandchef Kaja Kallas bijvoorbeeld op de vraag van de Amerikaanse president Donald Trump om militaire steun bij de aanvallen op Iran.

Het buitenlandbeleid van Europa is veelomvattend. Niet alleen draait het om reacties op crises en wordt defensie steeds belangrijker. Ook draait het om langetermijninvesteringen in stabiliteit en ontwikkeling; de zogeheten ‘soft power’ van Europa. Zo richt de EU zich op energieveiligheid in Oekraïne, rechtstaathervormingen in de Balkan, handelsdeals met India en Australië, en migratiemanagement in Noord-Afrika.

Vorige week kwamen zo’n 140 EU-ambassadeurs bijeen in Brussel voor hun jaarlijkse conferentie. Zij vertegenwoordigen de EU wereldwijd en staan aan het hoofd van EU-delegaties, waar zowel personeel van de Europese Commissie als van de Europese Dienst voor Extern Optreden (EDEO) werkt. Ze spraken over de geopolitieke verschuivingen, waaronder de oorlog van Rusland tegen Oekraïne en de gevolgen van de crisis in het Midden-Oosten.

Op deze conferentie riepen EU-leiders op tot eenheid. “De wereld beweegt onder onze voeten. Europa kan niet aan de zijlijn staan”, zei Commissievoorzitter Ursula von der Leyen. President van de Europese Raad António Costa gaf aan: “Het is van essentieel belang dat de EU met één stem spreekt om haar waarden en belangen te verdedigen.”

Wie moet je bellen?

Toch is eenheid makkelijker gevraagd dan georganiseerd. Wie moet je bellen als je Europa wilt spreken? Deze vraag van de voormalige Amerikaanse minister van buitenlandse zaken Henry Kissinger is weer actueel. Kan je het beste Von der Leyen bellen? Volgens internationale media bemoeit zij zich te veel met buitenlandse diplomatie. Volgens critici treedt ze te veel buiten haar formele bevoegdheden, aangezien Kallas verantwoordelijk is voor het EU-buitenlandbeleid. Kallas is ook voorzitter van het overleg van de ministers van Buitenlandse Zaken van de EU-lidstaten.

Maar dat is niet het volledige antwoord op de vraag. De Europese Commissie speelt ook een rol. Zij heeft meerdere taken en instrumenten op het gebied van het buitenland, waar verschillende eurocommissarissen voor verantwoordelijk zijn. En daarbij komt nog dat Kallas zelf vice-president van de Commissie is. Een ietwat complex spel dus.

Ogen en oren

Op landniveau is het wellicht duidelijker wie je moet bellen. De EU-ambassadeurs fungeren als de ogen en oren van de EU in landen wereldwijd. Dit zijn bijvoorbeeld Katarína Mathernová in Oekraïne, Angelina Eichhorst in Egypte en Hervé Delphin in India. “Als EU-ambassadeurs staat u aan de frontlinie. U ziet de macro-uitdagingen onder een vergrootglas op landniveau, in onze relaties met partners”, aldus Kallas.

Met, afhankelijk van de delegatie, zo’n 50 tot 200 medewerkers vertegenwoordigen zij de EU in het betreffende land. Oorspronkelijk waren het Commissie-delegaties die zich richtten op handel, hulp en ontwikkeling. Sinds het Verdrag van Lissabon en de oprichting van de EDEO kwam er een diplomatieke paraplu bij. De ambassadeurs werken ook direct samen met ambassadeurs van EU-lidstaten en coördineren de EU-posities.

EU-ambassadeurs opereren niet los van Brussel. De delegaties zijn gekoppeld aan de EDEO en aan de directoraten-generaal (DG’s) van de Commissie — feitelijk de ministeries — met buitenlandse zaken in het mandaat. Grote grijze gebouwen in een buurt vol Brussels verkeer.

Zij houden zich onder meer bezig met EU-uitbreiding en stabiliteit in de oostelijke regio, met Afrika, het Midden-Oosten en Azië, overheidshervormingen, handelsovereenkomsten en crises. Denk bijvoorbeeld aan de zogeheten Oekraïne-faciliteit van 50 miljard euro voor de opbouw en hervorming van Oekraïne.

Onrustige tijd

“Europa heeft vrede in haar kern, het is het hart van ons Verdrag en het centrum van onze geschiedenis”, sprak Von der Leyen. Kallas benadrukte tegenover de ambassadeurs dat de EU via haar delegaties de belangen als geheel kan behartigen: “Gebruik onze Europese ‘soft power’, vertel het Europese verhaal, wat de EU doet voor het land en betrek de EU-lidstaten. Vergeet niet onze oorsprong, een Unie gebaseerd op mensenrechten en internationaal recht. Jullie zijn niet alleen de ogen en oren in het veld, maar ook onze harten.”

De vraag is of Europa met deze organisatie van het buitenlandbeleid kan optreden als hoeder van vrede in deze geopolitiek onrustige tijd. De EU roeit met de riemen die het heeft: polderen en samenwerken onder de Europese paraplu. Of dit de kracht is van Europa, dat zal de toekomst uitwijzen.

Brusselse Nieuwe volgt het buitenlandbeleid van Europa, en wat dat betekent voor Nederland, op de voet. In de Nieuwsbrief Veiligheid en Defensie verschijnen verhalen over de acties van de Europese Unie over de hele wereld, en het belang daarvan.