In samenwerking met Meike van Noortwijk, Sietske Ronner en Fleur Jans

In Nederland is de discussie over mobiele telefoons op scholen recent opgelaaid. Vanaf 1 januari 2024 mogen leerlingen op middelbare scholen geen mobieltjes, tablets of smartwatches meer gebruiken in het klaslokaal, en sinds september dit jaar mag dit ook niet meer in het basisonderwijs. ‘Verbod’ klinkt heel streng, toch is het niet strafbaar als een school zich er niet aan houdt. Zoals de VO-Raad, dat is de vereniging van scholen in het hoger onderwijs, zegt: het is “geen wet, maar wel een stevige, landelijke afspraak”.

Scholen mogen zelf bepalen in welke mate ze het verbod doorvoeren: moet het mobieltje bijvoorbeeld in een kluis of in een telefoontas? En mogen leerlingen ze tijdens de pauzes wel gebruiken? Dit beleid moet vorm krijgen op basis van het ‘nee, tenzij’-principe. Dat betekent dat er ruimte is voor uitzonderingen. Bijvoorbeeld voor iemand die vanwege medische redenen afhankelijk is van een mobiele telefoon. Ook tijdens een les over mediawijsheid of digitale vaardigheden is het mobieltje toegestaan.

Maar hoe gaat de rest van de EU om met de smartphone in de klas?

België volgt het voorbeeld

Na eerdere beperkingen in de lagere school breidt ook Vlaanderen het smartphoneverbod uit naar het middelbaar onderwijs. Minister van Onderwijs Zuhal Demir kondigde net voor de kerstvakantie aan dat vanaf het volgende schooljaar leerlingen tot en met het vierde jaar hun telefoon moeten wegbergen, niet alleen tijdens de les maar ook tijdens de pauzes. Voor leerlingen uit de laatste leerjaren geldt een soepeler beleid. Deze leerlingen mogen tijdens de pauze hun telefoon wel gebruiken. Net als in andere landen zijn er uitzonderingen, bijvoorbeeld voor lessen mediawijsheid of vanwege medische redenen. Scholen bepalen zelf hoe ze overtredingen bestraffen.

Niet alle scholen zijn enthousiast over de ingreep. Sommige scholen hadden al eigen regels ontwikkeld. Ook waarschuwen critici dat kansarme leerlingen hun smartphone soms als rekenmachine gebruiken. Toch verwacht minister Demir dat de maatregel zal bijdragen aan betere concentratie en schoolresultaten.

Frankrijk: pionier in telefoonverbod

In Frankrijk stuurde men de mobieltjes al een stuk eerder de klas uit dan in Nederland. Sinds 2018 is het op alle openbare basisscholen en collèges (onderbouw van de middelbare school) verboden telefoons te gebruiken. Vaak wordt er bij de ingang van het gebouw snel even gecontroleerd of de telefoons opgeborgen in de tas zitten. Zowel tijdens de les als in de pauzes moeten die daar ook blijven. Als leraren een leerling betrappen op stiekem gebruik, mogen ze zelf de straf bepalen. Ze kunnen de telefoon bijvoorbeeld afpakken, de leerling laten nablijven of strafwerk geven.

Op de bovenbouw van de middelbare school, in Frankrijk het lycée geheten (leerlingen vanaf 15 jaar), mogen scholen zelf beslissen of leerlingen hun telefoons mogen gebruiken.

De regering van Macron kreeg veel kritiek toen de wet in 2017 werd aangenomen. Zo schreef CNN dat Frankrijk kinderen in het “stenen tijdperk” hield. Dat is nu nauwelijks meer voor te stellen. Inmiddels sluiten veel landen zich aan bij het Franse ‘non, merci’ tegen mobieltjes.

Duitsland minder streng

In Duitsland bestaat er dan weer geen landelijk verbod op mobieltjes in de klas. Dat komt omdat beleid over scholen een taak van de deelstaten is. De zestien deelstaten mogen dat dus elk afzonderlijk beslissen. In Beieren bijvoorbeeld zijn telefoons al sinds 2006 verboden tijdens schooltijd, maar in veel andere staten mogen scholen zelf de knoop doorhakken over het telefoonbeleid in de klas of tijdens de pauze.

Wel is het een discussie die erg leeft in Duitsland. In deelstaat Hessen pleitte de minister van Onderwijs, Armin Schwarz, onlangs voor een landelijk verbod op mobiele telefoons op scholen. Ook het CDU van Friedrich Merz, de partij die als hoogste in de peilingen staat, wil een verbod op smartphones in klaslokalen en op schoolpleinen.

Scandinavië: scholen kiezen zelf

In Denemarken en Noorwegen beslist elke school zelf over het schoolbeleid. Steeds meer scholen dammen het gebruik van mobieltjes in, aangemoedigd door de overheid, ouders en docenten.

In Finland is het debat over een wet tegen telefoons op school nog gaande, maar in Zweden is zo’n verbod al doorgevoerd. Dit maakt onderzoek naar de effecten van zo’n maatregel mogelijk. Zulk onderzoek heeft in Noorwegen al tot eerste resultaten geleid.

Het verminderd gebruik van mobieltjes heeft vooral op meisjes een positief effect. Volgens onderzoekers is dat zo omdat meisjes meer gebruikmaken van sociale media dan jongens. Onderzoeken tonen aan dat meisjes na inperking minder vaak naar een psycholoog gaan en hogere cijfers halen. Zowel jongens als meisjes hebben minder last van pestgedrag.

Ook IJsland experimenteert met het verbod op telefoons op scholen. Volgens een recente survey zijn nu 70 procent van de basisscholen in hoofdstad Reykjavik nu telefoonvrij. Voor het hele land ligt dat percentage op 45 procent, 52 procent van de scholen staan telefoons alleen bij uitzondering toe.

Meestal hanteren scholen daarbij strengere regels voor jongere scholieren. Scholen maken regels meestal in overleg met ouders en scholieren, wat volgens schooldirecteuren bijdraagt aan het succes van de navolging van de regels.

Hongaarse directeur ontslagen

In Hongarije is het verbod strenger dan in Nederland. Het verbod zelf is te vergelijken met dat in Nederland, met dat verschil dat de Hongaarse scholen wel wettelijk verplicht zijn zich aan de regels te houden. Dit heeft veel ophef veroorzaakt in Boedapest.

Toen de directeur van een bekende middelbare school in Hongarije weigerde zich aan het mobieltjesverbod te houden, dwong de Hongaarse minister van Binnenlandse Zaken hem ontslag te nemen. De minister vond dat iemand die zich niet aan de wet houdt en er zich openlijk tegen verzet geen staatsinstelling kan besturen. Op zijn beurt vond de directeur dat het de verantwoordelijkheid van de school was om leerlingen te leren om te gaan met de digitale wereld, en dat een verbod averechts zou werken. Het gevolg: grote protesten in Boedapest. Duizenden studenten en andere activisten kwamen bij elkaar om te demonstreren tegen het ontslag van de directeur.

Elfduizend keer geschorst

In Griekenland geldt vanaf september vorig jaar een nieuw verbod op telefoons in de klas. Leerlingen moeten hun telefoon de hele schooldag in hun tas houden. Eigenlijk bestond er al sinds 2002 soortgelijke wetgeving, maar niemand hield zich er toen echt aan. De leerlingen gehoorzaamden niet en leraren vonden het erg lastig om het verbod toe te passen. Daar is nu veranderd: het nieuwe verbod gaat gepaard met straffen. Bij overtreding van de regels wordt de leerling voor een dag geschorst. Bij herhaalde overtredingen kan die schorsing worden verlengd. Drie maanden na het invoeren van de nieuwe wetgeving kregen al bijna elfduizend leerlingen zo’n straf.