Terugblik nieuwsbrief Migratie

Brusselse Nieuwe maakt de balans op | Migratie: Wat waren de hoogte- en dieptepunten van het afgelopen politieke seizoen?

Emma du Chatinier
Redacteur economie, financiën en migratie Brusselse Nieuwe

Welkom bij een speciale editie van de migratienieuwsbrief. Nu de Tweede Kamer en het Europees Parlement met zomerreces zijn, is het tijd voor een terugblik op het politieke jaar.

Dat liet zich op het gebied van migratie het best samenvatten als een jaar van verharding. Zo keerden grenscontroles binnen de Schengenzone terug en werd het idee om mensen uit te zetten naar landen buiten de EU in Brussel gangbaar.

Met het aantreden van het Deense EU-voorzitterschap drukte premier Mette Frederiksen, van sociaal-democratische huize maar een hardliner op migratiegebied, nog een extra stempel op het Europese migratiebeleid. “Wat bij onze bevolking al jaren mainstream is, wordt dat nu eindelijk ook bij veel politici”, aldus Frederiksen.

Hoe ontvouwde die verharding zich? We beginnen in Den Haag, waar het politieke jaar startte met voormalig PVV-minister Marjolein Faber en haar plannen voor een opt-out van het Europese asielbeleid. In Brussel draaide het vooral om het Europese asiel- en migratiepact. Vervolgens kijken we naar de terugkeer van grenscontroles in de Schengenzone, om af te sluiten met een aantal opvallende gebeurtenissen van het afgelopen jaar.

De asielplannen van Faber

Laten we beginnen in Den Haag, waar één woord in september de boventoon voerde: ‘opt-out’. Toenmalig minister Marjolein Faber (PVV) van Asiel en Migratie stuurde een brief naar de Europese Commissie met de boodschap dat Nederland niet langer mee wil doen aan het Europese asiel- en migratiebeleid, zodra het EU-verdrag wordt gewijzigd. De wens stond al in het regeerakkoord, en volgens PVV-leider Geert Wilders schrijft Nederland daarmee “geschiedenis”, een soort ‘mini-nexit’.

Maar steun vanuit andere lidstaten bleef uit. Volgens ministers uit onder andere Duitsland, Griekenland en Zweden was het voorstel onverstandig. Toenmalig Eurocommissaris voor Binnenlandse Zaken Ylva Johansson was stellig: “Het is niet mogelijk volgens het EU-verdrag, en dat heb ik ook aan Nederland laten weten.”

Europese asiel- en migratiepact

Sindsdien is het stil gebleven rond de opt-out. Faber ging door met haar plannen voor het ‘strengste asielbeleid ooit’. Die kregen in februari een flinke dreun, toen de Raad van State de plannen “onzorgvuldig voorbereid, onvoldoende onderbouwd en onvoorspelbaar” noemde.

Een belangrijk punt daarin was ook dat de plannen van Faber waarschijnlijk weer aangepast zouden moeten worden aan de afspraken binnen het nieuwe Europese asiel- en migratiepact, dat vanaf juni 2026 van kracht wordt. Nederland had in september nog toegezegd dat de uitvoering daarvan prioriteit zou krijgen.

Omstreden wetten

Toch kregen de twee omstreden asielwetten van Faber, vlak voor de zomervakantie en toen zij zelf al geen minister meer was, alsnog een meerderheid in de Tweede Kamer.

Sterker nog, de uiteindelijke wetten waar de Kamer mee instemde zijn nog strenger dan Faber oorspronkelijk had voorgesteld: het helpen van ongedocumenteerden wordt ook strafbaar. NSC en SGP weigerden daar eerst mee in te stemmen. Pas nadat minister van Justitie David van Weel (VVD) om 22.00 uur schriftelijk toezegde aan NSC en SGP dat de strafbaarstelling van illegaliteit voorlopig ‘on hold’ wordt gezet, kwam er een meerderheid.

Of de wetten ook door de Eerste Kamer komen, is zeer de vraag. Daar is steun nodig van een paar kleine fracties. Onder meer de Vereniging van Nederlandse Gemeenten roept senatoren op om tegen te stemmen. Inmiddels heeft de Senaat besloten de wetten pas te behandelen als de Raad van State met een advies is gekomen.

Europees asiel- en migratiepact

Volgens CDA-leider Henri Bontenbal zou Nederland zich minder moeten richten op nationale asielplannen en meer op de gemeenschappelijke regels die in Brussel zijn afgesproken: “Er ís een migratiepact. Kansarmen worden teruggestuurd, kansrijken eerlijk verdeeld. Durf dan eerlijk te zeggen dat we Europa nodig hebben, dat is de meest effectieve route”, aldus Bontenbal.

Effectief of niet, vaststaat dat Nederland vanaf juni 2026 het Europese asiel- en migratiepact zal moeten invoeren. Het pact bevat regels om de buitengrenzen beter te bewaken en terugkeerprocedures voor afgewezen asielzoekers te versnellen.

Uitvoering haalbaar?

De lidstaten stemden in het voorjaar van 2024 in met het EU Migratiepact en kregen twee jaar de tijd om het pact in te voeren. In juni sprak Brusselse Nieuwe met voormalig topambtenaar Jean-Louis De Brouwer over het onderwerp en vroeg hem of hij denkt dat de invoering haalbaar is. Daar is volgens De Brouwer geen eenduidig antwoord op te geven: “Hoe dichter je bij de eindstreep komt, hoe lastiger het wordt om de overgebleven obstakels te overwinnen.”

Het pact moet een nieuw evenwicht brengen tussen solidariteit en verantwoordelijkheid. Volgens De Brouwer lag de nadruk tot nu toe vooral op ‘verantwoordelijkheid’. De onderhandelingen over de invulling van ‘solidariteit’ moeten nog beginnen en zullen volgens hem nog voor hoofdbrekens zorgen. “De onderhandelingen over solidariteit zullen het beslissende moment voor het pact zijn,” zei hij.

Sinds de instemming met het pact in 2024 is het migratiedossier in Brussel allesbehalve stil blijven liggen. Als het aan Commissievoorzitter Ursula von der Leyen ligt, voeren lidstaten het pact sneller in en komen er nieuwe plannen bij.

Terugkeerhubs

Een van die plannen is de invoer van zogeheten ‘terugkeerhubs’, opvangcentra buiten de EU voor uitgeprocedeerde asielzoekers. In oktober 2024 presenteerde de Commissie dit voorstel, dat op forse kritiek stuitte van maatschappelijke organisaties en politici. Europarlementariër Tineke Strik (GroenLinks–PvdA) noemde het destijds “onmenselijk” en “een tegemoetkoming aan de giftige ideeën van lidstaten”.

Eurocommissaris voor Binnenlandse Zaken en Migratie Magnus Brunner riep het Europees Parlement op “met een open geest” naar deze optie te kijken. Italië experimenteerde in Albanië al met terugkeerhubs, maar werd teruggefloten door de rechter. Die oordeelde dat asielzoekers recht hebben op hun procedure in Italië. Het weerhield Von der Leyen er niet van om het plan te steunen; wat haar betreft is het een innovatieve oplossing die verder onderzocht moet worden.

Volgens De Brouwer zijn de plannen voor terugkeerhubs nu vooral symbolisch. Commissieambtenaren geven off the record toe dat het idee vooral bedoeld was om bepaalde lidstaten tegemoet te komen, niet omdat het op korte termijn uitvoerbaar is. Er zitten te veel juridische haken en ogen aan.

Uitbreiding begrip ‘veilig derde land’

Verder kwam de Commissie in april met een lijst van veilige terugkeerlanden. Voor asielzoekers uit die landen zal een versnelde procedure gelden van drie maanden in plaats van zes maanden. Op die lijst staan automatisch de landen die kandidaat zijn voor EU-lidmaatschap. Zeven andere landen, die geen EU-kandidaat zijn, staan er ook op: Kosovo, Colombia, Marokko, Tunesië, Egypte, Bangladesh en India. Deze Europese lijst geldt voor alle EU-landen, maar landen mogen ook een eigen lijst hanteren.

Daarnaast wil de Commissie het juridisch concept van een ‘veilig derde land’ verruimen. Zo moet het makkelijker worden om asielzoekers uit te zetten, ook als zij geen enkele band hebben met het derde land. Tot nu toe moest er een ‘relevante band’ zijn tussen de asielzoeker en het derde land. Die voorwaarde wil de Commissie nu schrappen. Lidstaten krijgen zelf de ruimte om te bepalen wat telt als zo’n band.

Ook wil de Commissie dat het indienen van bezwaar tegen een uitzetting niet langer automatisch een opschortende werking heeft. Dat wil zeggen dat mensen ook uitgezet kunnen worden terwijl hun beroep nog loopt. Alleenstaande minderjarigen zijn uitgezonderd van deze regels.

Den Haag enthousiast

De Europese plannen werden in Den Haag positief ontvangen. Het demissionaire kabinet wil zelfs verder gaan. Zo mogen volgens de Europese plannen families met minderjarige kinderen en alleenstaande minderjarigen niet naar terugkeerhubs worden gestuurd. Nederland ziet dat anders. Het kabinet vreest dat deze uitzondering juist minderjarigen aanmoedigt de reis te maken, zo schreef het in een brief aan de Tweede Kamer.

Grenscontroles

De Schengenzone is niet meer, vrezen sommigen. Op 16 september 2024 begon Duitsland namelijk met grenscontroles aan al zijn buitengrenzen. De winst van de extreemrechtse partij AfD bij de deelstaatverkiezingen in Thüringen en Saksen begin september verhoogde de druk op het kabinet-Scholz om strengere maatregelen te nemen. De controles moeten voorkomen dat mensen zonder recht op asiel in Duitsland binnenkomen, bijvoorbeeld migranten die al in een ander EU-land zijn geregistreerd.

Bondskanselier Friedrich Merz stelde dat deze maatregelen noodzakelijk zijn omdat “de bescherming van de buitengrenzen van Europa onvoldoende is gegarandeerd”. Volgens hem kan de Schengenzone op lange termijn alleen blijven bestaan als ze niet “misbruikt wordt door zij die irreguliere migratie en mensensmokkel promoten”. Met de Duitse grenscontroles zette het land een trend binnen Europa.

Voormalig minister Marjolein Faber (Asiel en Migratie) voerde eind 2024 ook grenscontroles aan alle Nederlandse buitengrenzen. Volgens de Algemene Rekenkamer zijn ze weinig effectief. Er zijn weliswaar meer controles, maar minder aanhoudingen en nauwelijks invloed op de asielinstroom of mensensmokkel. Ook zouden grenscontroles volgens de Algemene Rekenkamer niet leiden tot een afname van illegale migratie of grensoverschrijdende criminaliteit, zoals mensensmokkel en documentfraude.

Polen

Op 7 juli voerde ook Polen tijdelijke grenscontroles in aan de grenzen met Duitsland en Litouwen. Premier Donald Tusk zei dat deze maatregel bedoeld is om irreguliere grensoverschrijdingen zoveel mogelijk te beperken. “We zien het tijdelijk herstel van controles aan de Pools-Duitse grens als noodzakelijk om ongecontroleerde migratiestromen te beperken”, aldus Tusk. Er komen ook soortgelijke controles aan de Litouwse grens.

De Poolse maatregel is vooral een reactie op de Duitse grenscontroles, waar Polen scherpe kritiek op heeft. Premier Tusk noemde de Duitse maatregelen “onacceptabel” en zei dat ze de Schengenzone ondermijnen. Na mislukte gesprekken met Berlijn raakte het geduld in Warschau op, vooral omdat Duitsland migranten begon terug te sturen naar Polen. Tusk erkende dat dit het vrije verkeer beperkt, maar zei: “Er is geen andere manier.”

België

Ook België wilde niet achterblijven. De regering wil vanaf deze zomer meer mensen controleren die het land binnenkomen, onder meer in bussen, treinen en op vliegvelden, om illegale migratie tegen te gaan. Daarnaast komen er controles op parkeerplaatsen langs snelwegen en toegangswegen. Volgens de Belgische minister van Asiel en Migratie Anneleen Van Bossuyt (N-VA) waren de grenscontroles nodig omdat “België een magneet wordt voor migratie.”

Opvallend nieuws

Ter afsluiting van deze terugblik, nog een aantal korte nieuwsberichten die mij als redacteur opvielen:

Duitse rechter verbiedt pushbacks, regering gaat door
Een Duitse rechter oordeelde in juni dat het terugsturen van asielzoekers bij de grens onrechtmatig is. Toch zet de Duitse regering die praktijk voort. De uitspraak volgde na een zaak van drie Somalische asielzoekers die aan de Pools-Duitse grens waren geweigerd.

EHRM: Italië niet verantwoordelijk voor Libische kustwacht
Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) stelt Italië niet verantwoordelijk voor het gewelddadige optreden van de Libische kustwacht tijdens een dodelijke reddingsactie in 2017. De zaak was aangespannen door overlevenden van een schipbreuk op de Middellandse Zee.

Meloni en co willen debat over mensenrechtenverdrag
Italië, Denemarken en zes andere EU-lidstaten pleitten voor een herziening van de manier waarop het EHRM het mensenrechtenverdrag toepast. Aanleiding was frustratie over vonnissen die uitzetting van criminele vreemdelingen tegenhouden. Premier Dick Schoof tekende overigens niet, tot ergernis van PVV-leider Geert Wilders.

Marokko wil aanzetten tot irreguliere migratie strafbaar maken
Marokkaanse parlementariërs willen het aanzetten tot irreguliere migratie strafbaar stellen. Volgens een wetsvoorstel van Mouvement Populaire kunnen lokkers van minderjarige migranten voortaan tot tien jaar cel krijgen en boetes tot 500.000 dirham (ongeveer 50.000 euro). Daaronder vallen ook zogeheten ‘migratie-influencers’ (zie screenshot hierboven) met soms honderdduizenden volgers, die hun reis naar Europa online delen en anderen aansporen hetzelfde te doen.

Frontex overweegt disciplinaire actie tegen Griekenland
De Europese grens- en kustwacht Frontex overweegt Brussel te vragen om disciplinaire maatregelen tegen Griekenland vanwege illegale pushbacks van migranten. De EU voert momenteel twaalf onderzoeken naar deze mensenrechtenschendingen. Griekenland ontkent en zegt volgens internationaal recht te handelen, maar het EHRM oordeelde begin 2024 dat Griekenland “systematische pushbacks” toepast. Ondertussen wil Griekenland het detentiebeleid voor afgewezen asielzoekers aanscherpen.